Đảo Cồn Cỏ Quảng Trị - Hòn ngọc xanh kiêu hãnh nơi tiền tiêu biển Đông
NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Vươn mình giữa muôn trùng sóng biếc của vùng biển miền Trung cách đất liền khoảng mười lăm hải lý, hòn đảo nhỏ mang dáng hình tròn trịa hiện lên như một viên ngọc lục bảo giữa đại dương mênh mông. Với thảm rừng nguyên sinh chiếm hơn bảy mươi phần trăm diện tích phủ kín trên nền đá núi lửa cổ thụ cùng những ghềnh đá đen huyền bí, đảo Cồn Cỏ Quảng Trị vừa là khu bảo tồn sinh thái biển quý giá, vừa là pháo đài tiền tiêu anh hùng của Tổ quốc.
Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của đảo Cồn Cỏ Quảng Trị
Trên bản đồ tự nhiên và hành chính biển đảo Việt Nam, đảo Cồn Cỏ Quảng Trị giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng ở cửa ngõ phía nam vịnh Bắc Bộ. Không chỉ mang ý nghĩa về quốc phòng – an ninh trên biển và xác định đường cơ sở tính chiều rộng lãnh hải của Tổ quốc, hòn đảo này còn là một bảo tàng địa chất tự nhiên độc đáo được hình thành từ hoạt động kiến tạo núi lửa hàng vạn năm trước.
Tọa độ tiền tiêu chiến lược phía nam vịnh Bắc Bộ
Theo dữ liệu trắc địa hàng hải quốc gia, đảo Cồn Cỏ Quảng Trị (trong các thư tịch cổ và dân gian vùng biển Bắc Trung Bộ còn được gọi là Hòn Cỏ, Thảo Phù, Con Hổ hay Hòn Mệ) tọa lạc ở tọa độ khoảng 17 độ 10 phút vĩ Bắc và 107 độ 20 phút kinh Đông. Đảo nằm cách mũi Lay (xã Kim Thạch, huyện Vĩnh Linh) khoảng 27 ki-lô-mét (tương đương gần 15 hải lý) về phía đông và cách cảng Cửa Việt (huyện Gio Linh) khoảng 17 hải lý về phía đông bắc, nằm ngay phía đông thực thể vĩ tuyến 17 sông Bến Hải. Theo Nghị định số 174/2004/NĐ-CP ngày 01 tháng 10 năm 2004 của Chính phủ, huyện đảo Cồn Cỏ thuộc tỉnh Quảng Trị chính thức được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên của đảo.
Nhìn từ trên cao xuống mặt biển Đông xanh thẫm, đảo Cồn Cỏ Quảng Trị có hình dáng gần tròn đều nổi lên giữa khơi xa với tổng diện tích mặt đất tự nhiên khoảng 2,3 ki-lô-mét vuông (chu vi đường bờ đảo dài khoảng 8 ki-lô-mét). Nhờ vị trí án ngữ ngay tuyến hàng hải quốc tế và nội địa ra vào vịnh Bắc Bộ, từ điểm mốc A11 đặt tại đảo Cồn Cỏ (một trong 11 điểm chuẩn của đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải trên vùng biển lục địa Việt Nam theo Tuyên bố của Chính phủ năm 1982), hòn đảo đóng vai trò là cột mốc chủ quyền thiêng liêng khẳng định quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia trên biển Đông.
Địa hình cổ sinh và cấu tạo đá bazan núi lửa
Xét về nguồn gốc địa chất và địa mạo học, đảo Cồn Cỏ Quảng Trị là một đảo núi lửa trẻ được hình thành trong kỷ Đệ Tứ do các đợt phun trào dung nham bazan ngầm dưới đáy biển nâng cao lên khỏi mặt nước. Chính nguồn gốc kiến tạo đặc biệt này đã tạo nên cấu tạo địa chất núi lửa bazan đặc trưng cho toàn bộ hòn đảo: địa hình đảo nổi cao ở khu vực trung tâm với hai đỉnh đồi thoải là Đồi 63 (Hải Phòng, cao 63,4 mét so với mực nước biển ở phía đông) và Đồi 37 (Hà Nội, cao khoảng 37 mét ở phía tây), sau đó thoải dần theo các bậc thềm địa mạo xuống sát mép biển bốn phía.
Dọc theo chu vi 8 ki-lô-mét đường bờ biển của đảo, cấu tạo địa chất núi lửa bazan lộ thiên vô cùng ngoạn mục với những dải ghềnh đá bazan đen nhánh, xốp tổ ong hoặc xếp chồng lên nhau thành từng cột đá đa giác chạy dài ra sát mép sóng. Xen kẽ giữa những mỏm đá núi lửa đen óng ánh dưới nắng biển là các bãi đá cuội bazan tròn nhẵn cùng những bãi cát trắng mịn được hình thành từ mảnh vụn vỏ sò, ốc biển và xác san hô hóa thạch. Ở phần trung tâm đảo, lớp đá bazan trải qua quá trình phong hóa nhiệt đới ẩm lâu dài đã tạo thành tầng đất đỏ bazan màu mỡ và tích tụ mạch nước ngầm ngọt quý giá giữa bốn bề đại dương.
| Đặc điểm tự nhiên và hành chính | Thông số và dữ liệu khoa học | Ý nghĩa đối với vị thế của đảo Cồn Cỏ |
|---|---|---|
| Tọa độ địa lý và khoảng cách | 17°10' Vĩ Bắc – 107°20' Kinh Đông; cách bờ 15 – 17 hải lý | Tiền tiêu canh giữ cửa ngõ phía nam vịnh Bắc Bộ và điểm mốc cơ sở A11 |
| Diện tích tự nhiên và chu vi | Diện tích khoảng 2,3 km2; chu vi bờ đảo dài khoảng 8 km | Thành lập đơn vị hành chính huyện đảo Cồn Cỏ từ ngày 01/10/2004 |
| Nguồn gốc địa chất – địa mạo | Đảo có cấu tạo địa chất núi lửa bazan kỷ Đệ Tứ | Đỉnh cao nhất là Đồi 63 (63,4 m) và Đồi 37, bờ bao quanh bởi đá bazan đen |
| Độ che phủ rừng tự nhiên | Hơn 70% diện tích đảo là rừng nguyên sinh ba tầng tán | Một trong số ít đảo núi lửa ở Việt Nam bảo tồn được rừng nhiệt đới nguyên sinh |
| Đa dạng sinh học vùng biển | Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ rộng 4.532 ha mặt nước | Nơi hội tụ 113 loài san hô cứng và quý hiếm nhất là san hô đỏ và sinh thái biển |
| Danh hiệu truyền thống lịch sử | Hai lần được phong tặng Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân | Được Chủ tịch Hồ Chí Minh ba lần gửi thư khen và tặng hai câu thơ lịch sử |
Hệ sinh thái rừng biển nguyên sơ tại đảo Cồn Cỏ Quảng Trị
Điều khiến các nhà sinh vật học và du khách ngỡ ngàng khi đặt chân lên đảo Cồn Cỏ Quảng Trị là giữa vùng biển miền Trung đầy nắng gió khắc nghiệt, một hòn đảo chỉ rộng hơn hai ki-lô-mét vuông lại sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới và hệ sinh thái rạn san hô biển đạt mức độ đa dạng sinh học bậc nhất Việt Nam.
Thảm thực vật rừng nguyên sinh ba tầng tán trên đảo
Khác với phần lớn các đảo nhỏ ven bờ thường chỉ có cây bụi thấp hoặc rừng trồng nhân tạo, đảo Cồn Cỏ Quảng Trị hiện vẫn giữ được diện tích rừng tự nhiên chiếm tới hơn 70% diện tích mặt đảo. Các nhà thực vật học đánh giá đây là hệ sinh thái rừng nguyên sinh ba tầng tán nhiệt đới hải đảo cực kỳ quý hiếm phát triển trực tiếp trên nền đất đỏ phong hóa từ đá núi lửa bazan. Nhờ độ ẩm không khí biển dồi dào kết hợp tầng đất bazan giàu khoáng chất, thảm thực vật trên đảo phân tầng rõ rệt gồm tầng cây gỗ lớn vươn cao 15 – 25 mét (như bàng vuông, phong ba, dâu da xoan, gội, sến, lát hoa), tầng cây gỗ nhỡ dưới tán và tầng thảm tươi dây leo bên dưới.
Đi xuyên qua những con đường mòn rợp bóng mát dưới rừng nguyên sinh ba tầng tán, người ta dễ dàng bắt gặp những gốc cây bàng vuông cổ thụ, những cây phong ba dáng uốn lượn kiêu hùng chống chọi bão biển và đặc biệt là các loài thực vật dược liệu đặc hữu của đảo như giảo cổ lam Cồn Cỏ, cây lá khôi, thiên niên kiện. Rừng nguyên sinh không chỉ đóng vai trò là "lá phổi xanh" điều hòa tiểu khí hậu mát mẻ và chắn gió bão, mà bộ rễ khổng lồ của rừng còn giữ mạch nước ngọt ngầm nuôi sống cư dân trên đảo. Đây cũng là nơi cư trú của nhiều loài chim biển như chim cu xanh, gầm ghì trắng, hải âu và loài cua đá Cồn Cỏ sống trong các hốc đá dưới tán rừng.
Khu bảo tồn biển cùng quần thể san hô quý hiếm
Bao bọc quanh thảm rừng xanh ngắt trên mặt đảo là không gian sinh thái biển tuyệt mỹ thuộc Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ được thành lập năm 2009 với tổng diện tích 4.532 héc-ta (chia thành phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phân khu phục hồi sinh thái và phân khu phát triển). Do nằm tại khu vực giao thoa giữa hai dòng hải lưu ấm và lạnh trong vịnh Bắc Bộ, lại hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi phù sa sông ngòi từ đất liền đổ ra nên nước biển quanh đảo Cồn Cỏ Quảng Trị có độ trong suốt lý tưởng cho các rạn san hô phát triển ở độ sâu chỉ từ 2 đến 15 mét.
Kết quả khảo sát của Viện Hải dương học Nha Trang ghi nhận vùng biển quanh đảo là nơi tập trung hệ thống san hô đỏ và sinh thái biển vô cùng phong phú với hơn 113 loài san hô cứng tạo rạn, 57 loài rong biển, hơn 220 loài cá rạn san hô rực rỡ sắc màu cùng các loài sinh vật biển quý hiếm như rùa biển, trai tai tượng khổng lồ. Đặc biệt nhất trong hệ thống san hô đỏ và sinh thái biển tại đây là sự hiện diện của loài san hô đỏ (Corallium) và san hô đen cổ sinh cực kỳ quý hiếm trên thế giới — một báu vật thiên nhiên tạo nên giá trị độc bản cho vùng biển Cồn Cỏ.

Những thắng cảnh và công trình lịch sử trên đảo Cồn Cỏ Quảng Trị
Trên diện tích hơn hai ki-lô-mét vuông của đảo Cồn Cỏ Quảng Trị, thiên nhiên hoang sơ và lịch sử hào hùng đan quyện vào nhau trong từng tấc đất, mỏm đá. Mỗi điểm dừng chân trên đảo vừa là một thắng cảnh ngoạn mục hướng ra đại dương, vừa là một di tích lịch sử ghi dấu chiến công giữ đảo của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ.
Cột cờ Tổ quốc và hải đăng Đồi 63
Công trình biểu tượng thiêng liêng nhất khi tàu cập cảng đảo chính là Cột cờ Tổ quốc trên đảo Cồn Cỏ được xây dựng uy nghiêm hướng ra biển Đông, khánh thành vào tháng 7 năm 2017. Cột cờ Tổ quốc trên đảo có tổng chiều cao 38,8 mét tính từ mặt sân nền, phần thân trụ thiết kế hình bát giác vững chãi ốp đá hoa cương, trên đỉnh treo lá đại kỳ đỏ sao vàng rộng 24 mét vuông (kích thước 4 m x 6 m) luôn phần phật tung bay giữa bầu trời biển khơi, khẳng định chủ quyền biển đảo bất khả xâm phạm của Tổ quốc Việt Nam.
Men theo con đường nhựa uốn lượn dưới tán rừng nguyên sinh lên đỉnh Đồi 63 — điểm cao nhất của đảo Cồn Cỏ Quảng Trị ở độ cao 63,4 mét so với mực nước biển — là công trình ngọn hải đăng Cồn Cỏ vươn cao giữa mây trời. Trạm hải đăng Cồn Cỏ được đưa vào hoạt động để dẫn đường và báo hiệu vị trí an toàn cho tàu thuyền hành trình qua vùng biển Quảng Trị và cửa vịnh Bắc Bộ với tầm chiếu sáng ban đêm xa hàng chục hải lý. Đứng trên hành lang đỉnh ngọn hải đăng Cồn Cỏ ở độ cao gần 80 mét so với mặt biển, tầm mắt có thể bao quát trọn vẹn 360 độ toàn cảnh hòn đảo xanh thẫm giữa đại dương bao la.
Đài tưởng niệm Đồi 37 và hệ thống hầm hào
Ở phía tây của đảo là khu vực Đồi 37 (đồi Hà Nội) — nơi tọa lạc công trình Đài tưởng niệm Đồi 37 trang nghiêm tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống vì sự bình yên của đảo tiền tiêu. Tháp đài tưởng niệm được tạo hình vươn cao như cánh sóng vươn lên trời xanh, trên thân tháp gắn ba tấm Huân chương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cùng bức phù điêu khắc họa hình ảnh bộ đội Cồn Cỏ và dân quân Vĩnh Linh kề vai sát cánh chiến đấu. Ngay dưới chân đồi và nằm xen lẫn dưới tán rừng già quanh đảo là hệ thống hàng chục ki-lô-mét giao thông hào, trận địa pháo cao xạ, hầm quân y Thái Văn A được đào xuyên qua các vỉa đá bazan núi lửa cứng chắc từ những năm 1965 – 1968. Bên cạnh đó, Nhà truyền thống huyện đảo Cồn Cỏ là nơi lưu giữ hàng trăm kỷ vật lịch sử vô giá từ thời kỳ kháng chiến bảo vệ đảo.

Ghềnh đá Bến Nghé Mõm Hổ và âu cảng bình yên
Đi dọc theo con đường vòng đảo ôm sát bờ biển, vẻ đẹp địa chất kỳ thú của đảo Cồn Cỏ Quảng Trị hiện ra sống động nhất tại khu vực bãi tắm Bến Nghé Mõm Hổ nằm ở phía đông và đông nam hòn đảo. Bến Nghé là một vũng vịnh nhỏ tự nhiên tuyệt đẹp được che chắn bởi hai dải đá bazan đen vươn ra biển, mặt bãi phủ lớp cát san hô trắng mịn hòa cùng làn nước biển trong vắt; đây cũng là điểm đón những tia nắng bình minh đầu tiên trên biển Đông mỗi sớm mai và là bến tiếp nhận hàng hóa lịch sử từ đất liền chuyển ra trong thời kỳ kháng chiến. Cách Bến Nghé không xa là thắng cảnh Mõm Hổ với những khối đá núi lửa bazan đen sẫm xếp tầng nhô hẳn ra phía biển. Ở phía tây nam của đảo hướng về phía đất liền là khu vực âu tàu cảng Cồn Cỏ với đê chắn sóng kiên cố, là nơi cập tàu khách cao tốc từ cảng Cửa Việt và là khu neo đậu tránh trú bão an toàn cho hàng trăm tàu cá của ngư dân.
Truyền thống anh hùng và bản sắc văn hóa đảo Cồn Cỏ Quảng Trị
Sức cuốn hút của đảo Cồn Cỏ Quảng Trị không chỉ đến từ vẻ đẹp nguyên sơ của rừng đại ngàn giữa biển khơi mà còn kết tinh từ bề dày lịch sử giữ nước hào hùng và nhịp sống văn hóa biển đảo đang vươn mình mạnh mẽ từng ngày.
Bản anh hùng ca chiến hạm không chìm giữa biển khơi
Dấu tích khảo cổ học phát hiện tại khu vực Bến Nghé (với các công cụ rìu đá mài có vai thuộc hậu kỳ đá mới cách ngày nay 3.000 – 4.000 năm cùng mảnh gốm cổ và tiền đồng thời Lê – Nguyễn) chứng minh người Việt cổ đã sớm có mặt khai phá và khẳng định chủ quyền trên đảo Cồn Cỏ Quảng Trị. Bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, từ tháng 8 năm 1964 đến tháng 10 năm 1968, hòn đảo nhỏ rộng chưa đầy 2,3 ki-lô-mét vuông này đã trở thành một "chiến hạm không chìm" giữa biển Đông dưới sự chỉ đạo của Quân ủy Trung ương và Tổng Tư lệnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng Tổng Bí thư Lê Duẩn.
Trong suốt hơn 1.500 ngày đêm chiến đấu kiên cường chống lại hàng ngàn lượt máy bay ném bom và hàng trăm lượt tàu chiến pháo kích, cán bộ và chiến sĩ đảo Cồn Cỏ (nổi bật là tấm gương Anh hùng Thái Văn A đứng trên chòi cao hơn 20 mét làm đài quan sát chỉ điểm cho pháo cao xạ) đã đánh trả hơn 1.000 trận lớn nhỏ, bắn rơi 48 máy bay các loại và bắn chìm, bắn cháy 17 tàu chiến của đối phương. Với chiến công đặc biệt xuất sắc ấy, đơn vị bảo vệ đảo đã vinh dự được Nhà nước hai lần tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân (năm 1967 và năm 1970). Đặc biệt, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ba lần gửi thư khen ngợi, gửi tặng bức ảnh chân dung của Người và hai câu thơ bất hủ ca ngợi Cồn Cỏ nở đầy hoa thắng trận, đánh cho tan xác quân thù.
Nhịp sống huyện đảo và bảo tồn di sản biển
Từ một đảo tiền tiêu thuần túy quân sự sau chiến tranh, kể từ khi thành lập huyện đảo năm 2004 và đón những hộ gia đình thanh niên xung phong tình nguyện ra lập nghiệp, đảo Cồn Cỏ Quảng Trị hôm nay đã trở thành một huyện đảo xanh – sạch – đẹp, bình yên và tràn đầy sức sống. Đời sống văn hóa của cư dân trên đảo và ngư dân vùng biển lân cận luôn gắn kết chặt chẽ với văn hóa tâm linh và nghề biển cổ truyền của dải đất Quảng Trị, tiêu biểu như nét đẹp tín ngưỡng lễ hội Cầu ngư Quảng Bình cầu cho trời yên biển lặng, tôm cá đầy khoang, cũng như tinh thần hướng về ngày hội lớn lễ hội Thống nhất non sông mỗi dịp tháng Tư lịch sử. Nguồn hải sản tươi ngon đánh bắt quanh ngư trường Cồn Cỏ – Cửa Việt khi đưa về đất liền còn góp phần cung cấp nguyên liệu cá cơm thượng hạng cho làng nghề nước mắm Mỹ Thủy chượp ủ nên thức quà nước mắm Mỹ Thủy Quảng Trị sóng sánh màu cánh gián đậm đà hương vị biển khơi.
Hiện nay, công tác bảo tồn và phát triển bền vững tại huyện đảo được thực hiện nghiêm ngặt theo định hướng đảo sinh thái – văn hóa – lịch sử:
- Bảo vệ tuyệt đối diện tích rừng nguyên sinh và đa dạng sinh học biển: Nghiêm cấm mọi hành vi chặt phá cây rừng cổ thụ, săn bắt cua đá trong mùa sinh sản hoặc khai thác xâm hại rạn san hô đỏ và sinh thái biển trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ.
- Phát triển hạ tầng xanh và không gian di tích lịch sử: Hệ thống điện lưới ngầm hóa, năng lượng tái tạo và các điểm di tích lịch sử như Đài tưởng niệm Đồi 37, hầm quân y Thái Văn A, Cột cờ Tổ quốc trên đảo và ngọn hải đăng Cồn Cỏ được quy hoạch hài hòa dưới tán rừng xanh, giữ trọn cảnh quan địa chất đá bazan tự nhiên.
- Giáo dục truyền thống chủ quyền biển đảo quốc gia: Biến từng địa danh lịch sử từ bãi tắm Bến Nghé Mõm Hổ đến đỉnh Đồi 63 thành không gian giáo dục trực quan sinh động về lịch sử giữ biển và ý thức bảo vệ môi trường đại dương cho thế hệ trẻ Việt Nam.
Giữa muôn trùng sóng gió biển Đông, đảo Cồn Cỏ Quảng Trị vẫn ngày đêm kiêu hãnh vươn mình với màu xanh bất tận của rừng nguyên sinh và sắc đỏ rực rỡ của lá cờ Tổ quốc trên đỉnh kỳ đài tiền tiêu. Để khám phá trọn vẹn hệ thống dữ liệu bách khoa về các danh thắng biển đảo, di tích lịch sử quốc gia đặc biệt và bản sắc văn hóa bản địa trên toàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang Quảng Trị NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Quảng Trị
quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Trị.
Bài liên quan
Thành cổ Quảng Trị - Khúc tráng ca bất tử bên dòng sông Thạch Hãn
Thành cổ Quảng Trị bên dòng sông Thạch Hãn lưu giữ kiến trúc phòng thủ triều Nguyễn và bản anh hùng ca 81 ngày đêm mùa hè năm 1972 bất diệt của dân tộc.
Động Thiên Đường - Hoàng cung thạch nhũ tráng lệ trong lòng đất
Động Thiên Đường vươn dài 31,4 km giữa khối núi đá vôi cổ Phong Nha - Kẻ Bàng với muôn vàn nhũ đá lộng lẫy như một hoàng cung kỳ vĩ dưới lòng đất.
Động Phong Nha - Đệ nhất kỳ quan sông ngầm và thạch nhũ đá vôi
Động Phong Nha trải dài 7.729 mét dọc dòng sông Son xanh biếc, nổi tiếng với bảy cái nhất về sông ngầm, bãi cát ngầm và quần thể thạch nhũ đá vôi kỳ ảo.



