Thành cổ Quảng Trị - Khúc tráng ca bất tử bên dòng sông Thạch Hãn
NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Giữa vùng đồng bằng ven biển miền Trung đầy nắng gió, dòng sông Thạch Hãn hiền hòa ngàn đời bồi đắp phù sa cho những cánh đồng trù phú của huyện Triệu Phong và thị xã cổ kính. Nằm uy nghiêm trên dải đất bằng phẳng phía hữu ngạn dòng sông ấy, Thành cổ Quảng Trị hiện lên với những đoạn tường gạch rêu phong, hệ thống hào nước xanh biếc và đài tưởng niệm trung tâm uy linh giữa rặng dừa xanh mát.
Vị thế địa chiến lược và lịch sử khởi dựng Thành cổ Quảng Trị
Trong tiến trình lịch sử mở cõi và bảo vệ giang sơn của dân tộc Việt Nam, vùng đất Quảng Trị bên bờ dòng sông Thạch Hãn luôn giữ vị thế bản lề trọng yếu trấn giữ cửa ngõ phía bắc kinh sư Phú Xuân. Sự ra đời và hoàn thiện của Thành cổ Quảng Trị dưới triều đại nhà Nguyễn là kết quả của tầm nhìn quy hoạch quân sự – hành chính sâu rộng suốt nửa đầu thế kỷ XIX.
Từ lỵ sở Tiền Kiên đến thành đất Thạch Hãn
Ngược dòng lịch sử về giữa thế kỷ XVI, khi Đoan quận công Nguyễn Hoàng vào trấn thủ vùng Thuận Hóa năm 1558, ông đã chọn vùng đất ven sông Thạch Hãn thuộc huyện Triệu Phong để dựng nên dinh chúa Nguyễn Ái Tử, sau đó dời sang Dinh Cát và Dinh Ngói, đặt nền móng cho trung tâm đô hội đầu tiên của xứ Đàng Trong. Đến năm Tân Dậu 1801, sau khi thu phục lại kinh đô Phú Xuân và lên ngôi hoàng đế vào năm 1802, vua Gia Long đặc biệt coi trọng vị trí phòng thủ chiến lược của dinh Quảng Trị — nơi án ngữ trực tiếp con đường thiên lý Bắc – Nam và đường thủy sông Thạch Hãn thông ra biển Đông qua cửa Việt.
Tháng 6 năm 1801, triều Nguyễn đặt lỵ sở dinh Quảng Trị tại phường Tiền Kiên (nay thuộc xã Triệu Thành, huyện Triệu Phong). Do địa thế Tiền Kiên chật hẹp và dễ ngập lụt, tháng Giêng năm Kỷ Tỵ 1809, nhà vua ban chiếu dời lỵ sở về khu đất cao ráo thuộc xã Thạch Hãn (phường 2, thị xã Quảng Trị ngày nay). Tại vị trí cách bờ nam dòng sông Thạch Hãn khoảng 500 mét, triều đình cho đắp tòa thành bằng đất sét nện chặt làm trị sở hành chính và pháo đài bảo vệ phía bắc kinh đô Đại Nội Huế.
Công trình cải tạo thành gạch thời vua Minh Mạng
Sau gần ba thập niên tồn tại dưới dạng tường thành đắp đất, trước tác động khắc nghiệt của những trận mưa bão miền Trung và yêu cầu củng cố hệ thống phòng thủ quốc gia vững chắc hơn, vào tháng Giêng năm Đinh Dậu 1837 (niên hiệu Minh Mạng thứ 18), vua Minh Mạng đã chuẩn y đề nghị của quan tuần vũ Quảng Trị cho khởi công xây dựng lại toàn bộ Thành cổ Quảng Trị bằng gạch nung kiên cố. Triều đình đã điều động hàng ngàn binh lính và thợ thủ công lành nghề tại địa phương tham gia nung gạch, khai thác đá thanh và vận chuyển vật liệu theo đường sông Thạch Hãn về công trường xây thành.
Điểm đặc sắc trong kỹ thuật xây thành thời kỳ này là phương pháp chế tác gạch vồ cỡ lớn nung già lửa từ đất sét hạ lưu sông Thạch Hãn kết hợp vữa truyền thống. Để gắn kết hàng triệu viên gạch thành khối tường vững chãi, các hiệp thợ thời Nguyễn đã trộn vôi vỏ sò hến nung nhuyễn với cát mịn, mật mía nguyên chất và nhựa cây ô dước giã nhỏ, giúp tường gạch và vòm cổng Thành cổ Quảng Trị bền chắc qua gần hai thế kỷ.
Quy hoạch kiến trúc phòng thủ độc đáo của Thành cổ Quảng Trị
Xét trên bình diện lịch sử kiến trúc quân sự Việt Nam thế kỷ XIX, Thành cổ Quảng Trị là một trong những công trình tiêu biểu nhất cho sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghệ thuật kiến trúc phương Tây cận đại và quy chuẩn phong thủy truyền thống phương Đông. Toàn bộ tổng thể thành quách được thiết kế cân xứng, khoa học nhằm tối ưu hóa khả năng quan sát và phòng ngự bốn phía.
Cấu trúc thành lũy kiểu Vauban và bốn cổng thành
Theo hồ sơ địa chí Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn và bản vẽ trắc địa lịch sử, Thành cổ Quảng Trị được quy hoạch theo kiến trúc phòng thủ kiểu Vauban (mang tên kỹ sư quân sự Pháp Sébastien Le Prestre de Vauban thế kỷ XVII) nhưng điều chỉnh hài hòa với nguyên lý thành lũy phương Đông. Toàn bộ tòa thành có mặt bằng hình vuông vức gần như tuyệt đối với tổng chu vi tường thành dài 2.160 mét (mỗi cạnh dài khoảng 540 mét), bao bọc diện tích nội thành rộng gần 30 héc-ta. Tại bốn góc thành nhô hẳn ra ngoài bốn pháo đài hình đa giác (góc thành hình múi khế) giúp lực lượng phòng thủ trên mặt thành có thể bố trí đại bác bắn chéo góc, tiêu diệt hoàn toàn các góc chết dưới chân tường thành.
Tường thành được xây dựng theo mặt cắt hình thang cân có độ choãi vững chắc: chân thành rộng trên 12 mét, thu hẹp dần lên mặt thành và đạt chiều cao 4,3 mét; bên ngoài ốp gạch nung dày, ở giữa đắp đất sét nện chặt. Bao bọc toàn bộ bốn mặt tường thành bên ngoài là hệ thống hào nước (hộ thành hà) rộng khoảng 18,2 mét và sâu hơn 3 mét, lấy nước trực tiếp từ mạch nguồn dòng sông Thạch Hãn dẫn vào để tạo thành tuyến phòng thủ thủy đạo tự nhiên. Mở thông ra bốn hướng chính Đông – Tây – Nam – Bắc là bốn cổng thành Tiền Hậu Tả Hữu (Tiền Môn hướng Nam, Hậu Môn hướng Bắc, Tả Môn hướng Đông, Hữu Môn hướng Tây); mỗi cổng rộng 3,4 mét được xây vòm cuốn bằng gạch vồ, phía trên vòm cổng dựng vọng lâu hai tầng mái cong lợp ngói âm dương dùng làm đài quan sát toàn cảnh vùng đồng bằng Triệu Phong – Hải Lăng.
| Hạng mục kiến trúc và lịch sử | Thông số kỹ thuật và niên đại ghi nhận | Đặc điểm cấu trúc và vai trò trong di tích |
|---|---|---|
| Niên đại khởi dựng và xây gạch | Đắp đất năm 1809 (Gia Long); xây gạch năm 1837 (Minh Mạng) | Tòa thành trấn giữ cửa ngõ phía bắc kinh đô Phú Xuân của triều Nguyễn |
| Hình thái quy hoạch tổng thể | Mặt bằng hình vuông kết hợp kiến trúc phòng thủ kiểu Vauban | Bốn góc có bốn pháo đài nhô ra ngoài giúp kiểm soát tầm bắn chéo góc |
| Kích thước tường thành và hào nước | Chu vi 2.160 m; tường cao 4,3 m, chân dày 12 m; hào rộng 18,2 m | Xây bằng gạch nung cỡ lớn kết dính bằng vôi hến, mật mía và nhựa ô dước |
| Hệ thống cổng thành bốn hướng | Gồm bốn cổng thành Tiền Hậu Tả Hữu (rộng 3,4 m mỗi cổng) | Cổng xây vòm cuốn gạch, phía trên có vọng lâu hai tầng mái cong quan sát |
| Khu kiến trúc nội thành cổ | Hành cung, dinh Tuần vũ, dinh Án sát, kho lương, trại lính | Quy hoạch đăng đối theo trục thần đạo hướng Nam (cổng Tiền Môn) |
| Khu di tích nhà lao thực dân | Di tích Lao Xá Quảng Trị xây dựng năm 1896 ở góc đông bắc | Nơi giam giữ nhiều chiến sĩ cách mạng yêu nước đầu thế kỷ XX |
| Sự kiện lịch sử trọng đại thế kỷ XX | Cuộc chiến đấu mùa hè đỏ lửa năm 1972 (từ 28/6 đến 16/9/1972) | 81 ngày đêm kiên cường bảo vệ Thành cổ góp phần vào thắng lợi Hội nghị Paris |
| Danh hiệu xếp hạng di sản | Xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt ngày 09/12/2013 | Địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước và biểu tượng khát vọng hòa bình |
Khu nội thành Hành cung và di tích Lao Xá
Bên trong lớp tường kiên cố, nội thành Thành cổ Quảng Trị thời Nguyễn được quy hoạch đăng đối theo trục Bắc – Nam từ cổng Tiền Môn. Chính giữa nội thành là khu Hành cung bọc tường gạch riêng biệt, nơi nghỉ ngơi của hoàng đế nhà Nguyễn khi tuần du và cử hành các đại lễ của tỉnh; hai bên tả hữu là dinh Tuần vũ, dinh Bố chính, dinh Án sát, dinh Lãnh binh cùng kho lương và trại lính.
Đến cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp thiết lập bộ máy cai trị tại Trung Kỳ, vào năm 1896 chính quyền bảo hộ đã cho xây dựng khu nhà giam mang tên Lao Xá Quảng Trị nằm ở góc phía đông bắc bên trong khuôn viên nội thành. Từ một cơ sở giam giữ ban đầu, khu Lao Xá Quảng Trị từng bước bị mở rộng với bốn dãy xà lim kiên cố bao quanh bởi tường đá cao cắm mảnh chai sắc nhọn, trở thành nơi giam cầm, tra tấn hàng ngàn sĩ phu văn thân phong trào Cần Vương, Duy Tân và các chiến sĩ cộng sản kiên trung của tỉnh Quảng Trị trong giai đoạn 1930 – 1945. Chính tại nơi lao tù khắc nghiệt này, những nhà cách mạng tiền bối quê hương Quảng Trị như đồng chí Lê Duẩn và đồng chí Trần Hữu Dực đã biến nhà tù đế quốc thành trường học cách mạng, tổ chức chi bộ Đảng trong tù và giữ vững khí tiết bất khuất trước kẻ thù.

Hình 1 - Đài tưởng niệm trung tâm tại Di tích quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị, biểu tượng linh thiêng tri ân các anh hùng liệt sĩ.
Dấu ấn lịch sử hào hùng gắn liền với Thành cổ Quảng Trị
Bước vào thế kỷ XX, vượt lên trên giá trị của một pháo đài kiến trúc cổ thời phong kiến, Thành cổ Quảng Trị đã đi vào lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới như một biểu tượng chói ngời của chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Cuộc chiến đấu bảo vệ thành và thị xã Quảng Trị năm 1972 đã viết nên một thiên sử thi bất diệt về lòng yêu nước và ý chí thống nhất non sông.
Cuộc chiến đấu bảo vệ thành mùa hè năm 1972
Sau thắng lợi vang dội của Chiến dịch tiến công Trị – Thiên giải phóng hoàn toàn tỉnh Quảng Trị vào ngày 01 tháng 05 năm 1972 dưới sự chỉ đạo chiến lược của Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương mà trực tiếp là Tổng Bí thư Lê Duẩn và Tổng Tư lệnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp, đối phương đã huy động một lực lượng quân sự khổng lồ gồm các sư đoàn tinh nhuệ nhất cùng hàng trăm máy bay ném bom chiến lược B-52 và pháo hạm từ biển Đông nhằm tái chiếm thị xã Quảng Trị. Từ ngày 28 tháng 06 đến ngày 16 tháng 09 năm 1972, lịch sử dân tộc đã chứng kiến cuộc chiến đấu 81 ngày đêm Thành cổ Quảng Trị vô cùng khốc liệt trong mùa hè đỏ lửa năm 1972.
Trên diện tích thị xã và Thành cổ Quảng Trị rộng chưa đầy ba ki-lô-mét vuông, đối phương đã trút xuống hơn 328.000 tấn bom đạn (tương đương sức công phá của bảy quả bom nguyên tử), san phẳng hầu hết tường thành gạch và công trình nội thành. Giữa biển lửa ấy, các đơn vị bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương và dân quân du kích vẫn kiên cường bám trụ từng góc hào, căn hầm với quyết tâm giữ vững trận địa, phối hợp nhịp nhàng với cuộc đấu tranh ngoại giao tại Hội nghị Paris.
Bản hòa ca bất tử bên dòng sông Thạch Hãn
Trong suốt 81 ngày đêm mùa hè đỏ lửa năm 1972, để tiếp viện sức người, vũ khí và lương thực từ hậu phương phía bắc vào cho lực lượng chiến đấu bên trong Thành cổ Quảng Trị, hàng vạn cán bộ, chiến sĩ thuộc độ tuổi mười tám, đôi mươi từ khắp mọi miền Tổ quốc đã phải vượt qua dòng sông Thạch Hãn dưới làn mưa bom bão đạn tọa độ suốt ngày đêm. Con sông Thạch Hãn chảy sát bờ tây bắc Thành cổ khi ấy đã trở thành tuyến huyết mạch sinh tử: có những đêm hàng trăm chiến sĩ bơi vượt sông tiếp tế và giữ thành, nhiều người đã anh dũng hy sinh ngay giữa dòng nước đỏ nặng phù sa trước khi kịp đặt chân lên bờ thành cổ kính.
Sự hy sinh của hàng ngàn liệt sĩ tại Thành cổ Quảng Trị và sông Thạch Hãn đã góp phần quyết định buộc đối phương ký Hiệp định Paris tháng 01 năm 1973, để lại những vần thơ xúc động của cựu chiến binh Lê Bá Dương về tuổi hai mươi hóa thành sóng nước ngàn năm.
Không gian tưởng niệm và giá trị bảo tồn Thành cổ Quảng Trị
Sau ngày đất nước hoàn toàn thống nhất, từ đống đổ nát của chiến tranh, Thành cổ Quảng Trị đã được Đảng, Nhà nước và nhân dân cả nước từng bước trùng tu, tôn tạo thành một công viên văn hóa – tâm linh tưởng niệm trang nghiêm. Ngày 09 tháng 12 năm 2013, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2383/QĐ-TTg xếp hạng nơi đây là Di tích quốc gia đặc biệt của Việt Nam.
Đài tưởng niệm trung tâm và hệ thống hiện vật
Điểm nhấn tâm linh tại trung tâm nội thành ngày nay là công trình Đài tưởng niệm trung tâm Thành cổ thiết kế theo triết lý trời tròn đất vuông và tín ngưỡng tri ân người Việt. Đài tưởng niệm tạo hình như một nấm mồ chung lớn giữa thảm cỏ xanh, mái vòm bát giác nâng cây đèn thiên mệnh vươn cao; bên trong đặt hành trang người lính gồm mũ tai bèo, dép cao su, bi đông nước cùng 81 tờ lịch đồng khắc họa 81 ngày đêm năm 1972.
Bên cạnh Đài tưởng niệm trung tâm Thành cổ, quần thể di tích hiện nay đã được phục dựng và bảo tồn đồng bộ với nhiều hạng mục kiến trúc, cảnh quan mang giá trị lịch sử – giáo dục sâu sắc:
- Hệ thống cổng thành, tường gạch gốc và hào nước cổ: Phục dựng nguyên mẫu kiến trúc cổng Tiền Môn và cổng Hậu Môn cùng cây cầu vòm gạch bắc qua hào nước; đồng thời bảo tồn nguyên trạng một số đoạn tường thành gạch thời Minh Mạng còn sót lại với chằng chịt vết đạn bom chiến tranh như một chứng nhân lịch sử sống động.
- Tháp chuông Hòa Bình và Bia chiến tích: Tháp chuông đặt gần cổng chính treo quả chuông đồng lớn nặng hàng tấn; mỗi tiếng chuông ngân vang giữa không gian tĩnh mịch của Thành cổ như lời cầu nguyện cho quốc thái dân an và hòa bình thế giới.
- Không gian trưng bày tại Bảo tàng Thành cổ Quảng Trị: Tọa lạc ngay góc tây nam khuôn viên thành, Bảo tàng Thành cổ Quảng Trị lưu giữ và trưng bày hàng ngàn di vật, hiện vật gốc xúc động như bức thư cuối cùng của liệt sĩ Lê Văn Huỳnh gửi gia đình trước lúc hy sinh, những chiếc bi đông thủng lỗ chỗ vết đạn, sắc lệnh phong quân hàm và bản đồ tác chiến mùa hè năm 1972.
- Khu di tích Lao Xá và hệ thống cây xanh sinh thái: Bảo tồn khu nhà giam Lao Xá Quảng Trị ở góc đông bắc nội thành kết hợp cùng hàng trăm gốc dừa, hàng cây bồ đề và thảm cỏ xanh rợp bóng, biến pháo đài lửa đạn năm xưa thành một công viên hòa bình thanh bình, tĩnh lặng.
Biểu tượng khát vọng hòa bình và văn hóa tri ân
Trong dòng chảy văn hóa đương đại, Thành cổ Quảng Trị tỏa sáng như biểu tượng nhân văn của tinh thần nhân nghĩa và khát vọng hòa bình vĩnh cửu. Hàng năm vào dịp tháng Bảy, tại Thành cổ và đôi bờ dòng sông Thạch Hãn lại diễn ra lễ hội Tri ân tháng Bảy với đêm hoa đăng thiêng liêng tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ.
Từ trung tâm Di tích quốc gia đặc biệt này, không gian văn hóa – lịch sử vùng hạ lưu sông Thạch Hãn còn kết nối liền mạch với cụm di tích Khu lưu niệm Tổng Bí thư Lê Duẩn Triệu Phong nằm ngay bên bờ bắc dòng sông và không gian sinh hoạt văn hóa cổ truyền tại chợ đình Bích La họp duy nhất mỗi đêm mùng 2 rạng sáng mùng 3 Tết Nguyên đán. Hồn cốt văn hóa của vùng đất quanh Thành cổ còn lắng đọng qua những thức quà ẩm thực dân dã đã gắn bó bao đời với cư dân bản địa như món cháo vạt giường Quảng Trị cay nồng ấm áp và món bún hến Mai Xá đậm đà vị ngọt của loài hến xúc từ đáy sông Thạch Hãn.
Trải qua hơn hai thế kỷ lịch sử từ một tòa thành cổ thời Nguyễn đến khúc tráng ca bất tử của thế kỷ XX, Thành cổ Quảng Trị mãi mãi là biểu tượng thiêng liêng của lòng yêu nước, sự hy sinh cao cả vì độc lập tự do và ước vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Để tra cứu toàn diện hệ thống dữ liệu bách khoa về các di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, danh nhân văn hóa và di sản bản địa trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang Quảng Trị NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Quảng Trị
quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Trị.
Bài liên quan
Thăm Thành cổ Quảng Trị: thiết kế một buổi đi chậm và an toàn
Thăm Thành cổ Quảng Trị với lịch trình đi chậm, tôn trọng ký ức. Gợi ý kiểm tra lộ trình, bố trí nghỉ và hỗ trợ sức khỏe để mỗi người tham gia phù hợp.
Quầy nông sản trên tuyến tham quan Quảng Trị: quản lý hàng ký gửi
Quầy nông sản trên tuyến tham quan Quảng Trị: quản lý hàng ký gửi rõ ràng từ nhận hàng, kiểm kê đến thanh toán, giữ mua sắm tự nguyện và tôn trọng trải nghiệm.
Những xu hướng khởi nghiệp người trẻ nên theo dõi
Những xu hướng khởi nghiệp nổi bật người trẻ nên theo dõi: AI, kinh tế xanh, nông nghiệp số, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Đọc để chọn hướng đi.



