Mực khô Nhật Lệ - Thức quà đượm nắng gió mặn mòi từ làng biển Bảo Ninh
NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Nơi dòng sông Nhật Lệ hiền hòa đổ ra biển Đông mênh mông bên bờ cát trắng bán đảo Bảo Ninh, mực khô Nhật Lệ từ bao đời nay đã trở thành niềm tự hào trong văn hóa ẩm thực và giao thương của cư dân vạn chài Đồng Hới. Mỗi thân mực thẳng dày phủ lớp phấn trắng mịn màng là kết quả của những đêm thức trắng vươn khơi bám biển hòa quyện cùng cái nắng ráo gió đặc trưng của dải đất miền Trung.
Lịch sử hình thành danh tiếng của mực khô Nhật Lệ nơi cửa biển
Dải bờ biển quanh khu vực thành phố Đồng Hới từ lâu đã nổi tiếng trong sử sách và địa chí cổ với nguồn hải sản phong phú cùng những làng chài có lịch sử định cư hàng trăm năm. Chính sự giao hòa giữa dòng chảy sông ngòi nội địa và vùng biển khơi giàu khoáng chất đã định hình nên nghề chế tác hải sản phơi khô trứ danh nơi cửa biển.
Điều kiện thủy văn và độ mặn vùng biển miền Trung
Trong tác phẩm địa chí Ô châu cận lục thế kỷ mười sáu của Tiến sĩ Dương Văn An, vùng cửa biển miền Thuận Quảng đã được ghi nhận là nơi hội tụ nguồn thủy sản dồi dào bậc nhất dải đất duyên hải. Khu vực thắng cảnh biển Nhật Lệ Quảng Bình nằm ngay điểm giao nhau giữa luồng nước ngọt giàu phù sa từ thượng nguồn sông Nhật Lệ chảy ra và các dòng hải lưu ấm ven bờ vịnh Bắc Bộ. Đặc điểm địa hình đáy biển thoải dần với những rạn đá ngầm xen lẫn thảm cát sạch cùng độ mặn vùng biển miền Trung luôn duy trì ở ngưỡng cao ổn định từ ba mươi hai đến ba mươi tư phần nghìn đã tạo nên môi trường sinh thái hoàn hảo cho các loài nhuyễn thể chân đầu phát triển. Để thích nghi với áp suất thẩm thấu của tầng nước mặn và dòng chảy mạnh nơi cửa biển Nhật Lệ, các loài mực ống và mực lá sinh trưởng tại vùng biển này tích lũy hàm lượng axit amin tự do như glycine, alanine và proline trong thớ cơ cao vượt trội so với vùng biển nước nhạt. Nhờ nền tảng sinh học tự nhiên đó, nguồn nguyên liệu làm nên mực khô Nhật Lệ luôn sở hữu cấu trúc thớ thịt săn chắc, độ đàn hồi dẻo dai và vị ngọt đạm biển sâu lắng.
Truyền thống câu đêm của ngư dân bán đảo Bảo Ninh
Phía bên kia bờ sông Nhật Lệ, đối diện với công trình lịch sử di tích Quảng Bình quan uy nghiêm nơi trung tâm đô thị cổ, dải cát trắng bán đảo Bảo Ninh cùng làng biển Hải Thành là quê hương của những thế hệ ngư dân dày dạn kinh nghiệm sóng gió và cũng là mảnh đất gắn liền với tên tuổi nữ anh hùng Mẹ Suốt. Từ thuở các cư dân vạn chài còn dong thuyền buồm gỗ vươn khơi, nghề câu mực đêm và phơi mực dự trữ qua mùa biển động đã trở thành một phần máu thịt trong đời sống kinh tế và tín ngưỡng cư dân miền biển, được gửi gắm qua các kỳ lễ hội Cầu ngư Quảng Bình hằng năm. Khi hoàng hôn buông xuống trên mặt sóng cửa biển Nhật Lệ, hàng trăm chiếc thuyền nan và tàu vỏ gỗ của ngư dân Bảo Ninh lại nối đuôi nhau ra khơi, thắp sáng cả một vùng biển đêm bằng những giàn đèn dụ mực lung linh. Thay vì đánh bắt đại trà bằng lưới kéo đáy dễ làm hải sản trầy xước, ngư dân địa phương kiên trì gìn giữ phương pháp câu tay truyền thống bằng chùm lưỡi câu phản quang để thu hoạch từng con mực còn tươi nguyên sinh lực, tạo tiền đề cốt lõi cho phẩm chất thượng hạng của mực khô Nhật Lệ.

Nguồn nguyên liệu bản địa cấu thành phẩm chất mực khô Nhật Lệ
Sự khác biệt làm nên đẳng cấp của thức quà biển Đồng Hới nằm ở tiêu chuẩn tuyển chọn khắt khe đối với từng mẻ mực tươi cập bến mỗi buổi bình minh. Chỉ những cá thể mực đạt độ trưởng thành chuẩn mực, hoàn toàn nguyên vẹn lớp da sắc tố mới được người thợ biển chọn lựa đưa vào quy trình phơi chế tác.
Phân biệt nguyên liệu mực ống câu và mực lá
Trong hệ thống phân loại nguyên liệu truyền thống của ngư dân bán đảo Bảo Ninh, sản vật mực khô được chế tác chủ yếu từ hai nhóm loài có giá trị dinh dưỡng cao nhất là mực ống câu đêm (Loligo chinensis) và mực lá câu tay (Sepioteuthis lessoniana). Loài mực ống câu đêm sinh sống ở tầng nước nổi xa bờ có thân hình trụ thuôn dài cân đối, phần đuôi nhọn hình tam giác và lớp thịt săn chắc, thơm nồng hương vị biển khơi. Trong khi đó, mực lá câu tay thường cư trú quanh các rạn đá ngầm gần bờ lại sở hữu thân hình bầu dục bè rộng tựa chiếc lá bàng, vây bơi dày chạy dọc toàn bộ chiều dài cơ thể với thớ thịt dày gấp rưỡi mực ống và độ mềm ngọt đặc trưng. Điểm chung quan trọng nhất của cả hai dòng nguyên liệu làm nên mực khô Nhật Lệ chính là phương thức thu hoạch bằng câu tay từng con dưới ánh đèn đêm. Do không bị ngâm lâu dưới nước đá hay va đập trong túi lưới cào, thân mực khi đưa lên boong tàu vẫn giữ nguyên lớp màng nhầy bảo vệ tự nhiên và các tế bào sắc tố còn nhấp nháy đổi màu, giúp phần đầu và râu mực bám chặt vào thân sau khi phơi khô.
Cơ chế kết tinh lớp phấn trắng giàu đạm biển
Một trong những dấu hiệu nhận biết tiêu biểu nhất của mực khô Nhật Lệ chính gốc là vẻ ngoài bụng trắng đục, lưng hồng nhạt điểm xuyết những chấm nâu tự nhiên và được bao phủ bởi một lớp phấn trắng tự nhiên mịn màng như bột gạo. Dưới góc độ hóa sinh thực phẩm, lớp phấn trắng quý giá này hoàn toàn không phải là muối biển kết tinh đơn thuần mà là hỗn hợp các axit amin tự do — đặc biệt là taurine, betaine, axit glutamic và glycine — tiết ra từ dịch nội bào trong quá trình thớ cơ mực mất nước từ từ dưới ánh nắng mặt trời. Khi nguồn mực ống câu đêm còn giữ nguyên độ tươi sống được đưa ra phơi ngay dưới nắng gió ráo nhẹ của vùng biển Quảng Bình, các enzym nội sinh trong cơ thịt mực phân giải một phần protein thành các peptit ngắn và axit amin có vị ngọt hậu (umami), sau đó di chuyển theo mao dẫn ra bề mặt da và kết tinh thành lớp phấn trắng mỏng đều đặn. Nhờ hàm lượng đạm biển tự nhiên dồi dào từ vùng nước có độ mặn vùng biển miền Trung cao, lớp phấn trên thân mực khô Nhật Lệ có mùi thơm dịu nhẹ và khô ráo tự nhiên.
| Tiêu chí phân tích | Đặc điểm của mực khô Nhật Lệ | Ý nghĩa đối với chất lượng sản vật |
|---|---|---|
| Nguyên liệu cốt lõi | Tuyển chọn từ mực ống câu đêm và mực lá câu tay mình dày | Đảm bảo thớ thịt săn chắc, nguyên vẹn đầu râu |
| Ngư trường khai thác | Ngư trường cửa biển Nhật Lệ và vùng biển bán đảo Bảo Ninh | Hưởng lợi từ độ mặn vùng biển miền Trung cao |
| Phương pháp sơ chế | Mổ dọc bụng lấy sạch túi mực, rửa trực tiếp bằng nước biển khơi | Giữ trọn khoáng chất tự nhiên, ngăn ngừa bở thịt |
| Kỹ thuật làm khô | Treo dây hoặc trải phơi mực trên vỉ tre đón nắng gió Lào | Giúp thân mực thoát ẩm đều và giữ độ dẻo dai |
| Hình thái màu sắc | Lưng hồng nhạt tự nhiên, bụng trắng, phủ lớp phấn trắng tự nhiên | Phản ánh sự kết tinh axit amin từ mực câu tươi |
| Hương vị kết cấu | Hương thơm đạm biển thanh dịu, thớ thịt bông tơi, vị ngọt hậu | Khẳng định danh tiếng hải sản khô miền Trung |
Nghệ thuật chế tác thủ công và phơi nắng mực khô Nhật Lệ
Để làm nên những mẻ mực khô đạt độ khô dẻo chuẩn mực mà không cần dùng đến bất kỳ phụ gia bảo quản nào, các hộ ngư dân quanh khu vực sông Nhật Lệ vẫn kiên trì thực hành quy trình chế tác thủ công truyền đời. Từng thao tác từ lưỡi dao xẻ mực đến cách trở vỉ phơi đều đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm cảm nhận thời tiết.
Quy trình sơ chế bằng nước biển ngay khi cập bến
Bí quyết giữ trọn sắc hồng tươi tắn của mực khô Nhật Lệ bắt đầu ngay từ khoảnh khắc những chiếc thuyền câu vừa cập bến cá Bảo Ninh lúc rạng đông hoặc ngay trên boong tàu ngoài khơi. Những con mực ống câu đêm và mực lá câu tay tươi rói được những người phụ nữ làng biển dùng dao sắc rạch một đường thẳng tắp chính giữa mặt bụng từ cổ xuống tận chóp đuôi. Người thợ khéo léo tách bỏ hoàn toàn nội tạng, túi mực đen, mắt mực và rút nhẹ chiếc nang sụn trong suốt dọc sống lưng mà không làm rách phần da lưng hay làm đứt phần cổ nối liền giữa đầu và thân. Nguyên tắc bất di bất dịch trong nghề chế biến hải sản truyền thống tại Bảo Ninh — vốn tương đồng với sự tỉ mỉ của làng nghề nước mắm Bảo Ninh khi ủ chượp dòng nước mắm Bảo Ninh danh tiếng — là tuyệt đối không dùng nước ngọt để rửa mực sau khi mổ. Toàn bộ thân mực đã làm sạch phải được tráng rửa nhiều lần bằng chính nguồn nước biển mặn trong vắt lấy từ ngoài khơi cửa biển Nhật Lệ, giúp bề mặt thịt mực săn se tự nhiên và giữ nguyên sắc tố hồng hào.

Kỹ thuật phơi mực trên vỉ tre dưới nắng gió Lào
Sau khi để ráo nước biển tự nhiên, người dân làng chài tiến hành công đoạn hong phơi dưới ánh nắng mặt trời miền Trung. Tùy theo kích cỡ nguyên liệu, những con mực lá và mực ống cỡ lớn thường được xỏ dây qua phần đuôi treo thẳng hàng trên các giàn phơi cao đón gió dọc bờ kè sông Nhật Lệ, trong khi phần lớn mẻ mực được vuốt phẳng phiu từng chiếc râu và cánh vây rồi xếp ngay ngắn để phơi mực trên vỉ tre (hoặc phên nứa đan mắt cáo thưa). Kết cấu nan tre mộc mạc không chỉ thấm hút nhanh lượng ẩm bề mặt mà còn tạo khoảng thoáng khí hoàn hảo để luồng gió biển và gió Tây Nam khô nóng luồn qua cả mặt lưng lẫn mặt bụng của thân mực. Dưới cái nắng chói chang cùng độ ẩm không khí thấp đặc trưng của mùa hè Quảng Bình – Quảng Trị, tương tự như quá trình hong nắng cát trắng làm nên sản vật khoai deo Quảng Bình, mẻ mực trải qua từ năm đến bảy nắng lớn liên tục. Trong ngày nắng đầu tiên, người thợ lật trở mặt mực trên vỉ tre đều đặn mỗi hai giờ một lần để hai mặt thân mực co rút cân đối, sau đó dùng thanh gỗ tròn cán nhẹ cho thớ thịt thẳng phẳng trước khi phơi đủ nắng.
- Tuyển chọn mực câu tươi: Sử dụng những mẻ mực ống câu đêm và mực lá vừa đánh bắt có lớp da sáng bóng, đầu gắn chặt với thân.
- Mổ phanh và rửa nước biển: Đường mổ dọc bụng thẳng đều, làm sạch túi mực bằng nước biển có độ mặn vùng biển miền Trung tự nhiên.
- Hong nắng trên vỉ tre đan: Phương pháp phơi mực trên vỉ tre đặt trên giàn gỗ ven bờ cát bán đảo Bảo Ninh giúp mực đón trọn nắng và gió biển.
- Ủ dịu kết tinh phấn trắng: Giữa các chu kỳ phơi nắng gắt, mực được thu vào nơi thoáng mát để thúc đẩy hình thành lớp phấn trắng tự nhiên giàu hương vị.
Giá trị văn hóa giao thương và thương hiệu mực khô Nhật Lệ
Vượt lên trên vai trò của một nguồn thực phẩm dự trữ truyền thống của cư dân vạn chài, sản vật mực phơi nắng nơi cửa sông Nhật Lệ đã trở thành một biểu tượng văn hóa ẩm thực kết nối tình đất, tình người miền Trung với du khách bốn phương.
Thức quà hiếu khách trong phong tục lễ Tết miền biển
Trong đời sống văn hóa tâm linh và giao tiếp cộng đồng của cư dân vùng cửa biển Đồng Hới – Bảo Ninh, những con mực khô câu cỡ lớn có thân hình thẳng phẳng, râu mực uốn đều và phủ lớp phấn trắng mịn luôn được trân trọng dành riêng cho những dịp trọng đại. Vào những ngày lễ giỗ tổ tiên, dịp Tết Nguyên đán hay trong mâm lễ vật dâng cúng thần Nam Hải tại các kỳ lễ hội làng biển, đĩa mực khô đặt cạnh bầu rượu quê luôn thể hiện lòng thành kính và sự biết ơn của ngư dân đối với đại dương. Trong văn hóa hiếu khách của người dân miền Trung, mỗi khi có người thân đi xa trở về hay đón tiếp bạn quý ghé thăm, chủ nhà thường đem ra những con mực khô Nhật Lệ ngon nhất tự tay phơi cất từ vụ biển tháng tư, tháng năm để cùng thưởng thức bên câu chuyện hàn huyên. Hương thơm nồng đượm của đạm biển quyện với vị ngọt thanh tao trong từng thớ thịt bông tơi đã trở thành sợi dây gắn kết tình cảm gia đình, gửi gắm trọn vẹn nỗi nhọc nhằn của những đêm thức trắng trên biển cả cùng tấm lòng chân thành của con người xứ nắng gió.
Sức sống thương hiệu hải sản khô bên dòng Nhật Lệ
Ngày nay, cùng với sự phát triển của kinh tế biển và du lịch văn hóa bản địa, nghề chế tác hải sản khô truyền thống tại bán đảo Bảo Ninh và các phường ven biển Đồng Hới đã được tổ chức bài bản thành các tổ hội nghề nghiệp, hợp tác xã chế biến hải sản sạch đạt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và chứng nhận sản phẩm OCOP địa phương. Thay vì chỉ tiêu thụ nhỏ lẻ tại các khu chợ truyền thống ven sông, sản phẩm đã được chuẩn hóa quy trình phân loại kích cỡ, đóng gói hút chân không kèm nhãn mác truy xuất vùng khai thác tại cửa biển Nhật Lệ, giúp bảo quản trọn vẹn lớp phấn trắng tự nhiên trong suốt quá trình vận chuyển đi khắp các tỉnh thành. Trong tiến trình xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa và quảng bá giá trị văn hóa – sản vật địa phương trên nền tảng Quảng Trị NSSC, câu chuyện về nghề câu mực đêm và phơi mực thủ công của ngư dân miền biển luôn được ghi nhận như một di sản nghề biển sống động. Giữa nhịp sống hiện đại không ngừng đổi thay, mực khô Nhật Lệ vẫn giữ vững vị thế là thức quà đại dương trứ danh mang đậm hồn cốt nắng gió và bản lĩnh vươn khơi của cư dân vùng biển miền Trung.
NSSC Quảng Trị
quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Quảng Trị.
Bài liên quan
Cà phê Khe Sanh - Tinh hoa hương vị trăm năm trên cao nguyên đất đỏ Hướng Hóa
Cà phê Khe Sanh là đặc sản bảo hộ chỉ dẫn địa lý trên cao nguyên đất đỏ bazan Hướng Hóa với dòng cà phê chè Arabica thơm hương hoa quả tự nhiên và hậu vị ngọt sâu.
Hồ tiêu Quảng Trị - Tinh hoa hạt vàng đen cay nồng trên miền đất đỏ bazan
Hồ tiêu Quảng Trị là đặc sản bảo hộ chỉ dẫn địa lý quốc gia trồng trên đất đỏ bazan Vĩnh Linh, Cam Lộ, Gio Linh với hàm lượng piperin và tinh dầu thơm vượt trội.
Khoai deo Quảng Bình - Thức quà dẻo mật kết tinh từ nắng gió miền cát trắng
Khoai deo Quảng Bình là đặc sản trứ danh vùng cát trắng Hải Ninh được chế tác từ khoai lang đỏ ủ ráo nhựa, luộc chín thái lát và phơi dưới nắng gió Lào tự nhiên.



