Làng nghề nước mắm Bảo Ninh - Giọt mật biển khơi mặn mòi hương vị truyền thống
NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Đứng trên cây cầu Nhật Lệ nhìn sang phía dải cát Bảo Ninh, ta cảm nhận rõ hơi thở mặn mòi của biển hòa quyện cùng mùi thơm từ các chum ủ chượp lâu đời. Tại đây, làng nghề nước mắm Bảo Ninh đã gắn bó máu thịt với ngư dân qua nhiều thế kỷ mở cõi. Không chỉ là nghề mưu sinh nuôi sống biết bao thế hệ gia đình miền biển, mỗi giọt nước mắm nơi này còn mang theo câu chuyện văn hóa sâu nặng về tình yêu quê hương xứ sở.
Giọt nước mắm vàng óng sóng sánh được chắt lọc từ làng nghề nước mắm Bảo Ninh không chỉ là thứ gia vị thiết yếu làm dậy lên hương sắc đậm đà cho mỗi bữa cơm thường nhật của người dân miền Trung, mà còn là một di sản ẩm thực dân tộc quý báu. Với độ đạm tự nhiên cao, vị ngọt hậu sâu lắng và hương thơm nồng nàn đặc trưng, thương hiệu nước mắm truyền thống nơi đây tự hào đồng hành cùng cổng thông tin Quảng Trị NSSC trong nỗ lực bảo tồn và quảng bá tinh hoa nghề cổ truyền của quê hương.
Cội nguồn lịch sử hình thành làng nghề nước mắm Bảo Ninh
Lịch sử hình thành làng nghề gắn bó mật thiết với quá trình khai phá vùng đất bán đảo cát trắng và những chuyến vươn khơi bám biển kiên cường của các thế hệ ngư dân.
Quá trình tụ cư và mưu sinh trên dải cát trắng
Theo sử liệu địa phương, xã Bảo Ninh xưa kia là một dải cồn cát hoang sơ nép mình giữa một bên là sóng gió biển Đông dữ dội và một bên là hạ lưu sông Nhật Lệ êm đềm. Từ thế kỷ mười sáu, những đoàn lưu dân vùng duyên hải Bắc Bộ theo chân các tướng lĩnh vào phương Nam lập nghiệp đã chọn bán đảo Bảo Ninh Đồng Hới làm chốn dừng chân định cư. Vùng đất cát trắng bạc màu không thuận lợi cho nghề nông trồng lúa, nhưng bù lại, ngư trường biển khơi nơi đây lại vô cùng trù phú với muôn vàn luồng cá tôm bơi lội quanh năm.
Để dự trữ nguồn thực phẩm dồi dào sau mỗi chuyến đi biển trúng luồng cá lớn, những người phụ nữ làng chài thôn quê đã sáng tạo ra phương pháp ủ cá với muối biển trong các ang sành, vại gốm để bảo quản thức ăn qua mùa mưa bão. Trải qua hàng trăm năm đúc kết kinh nghiệm thực tiễn, kỹ thuật ủ cá dần được nâng tầm thành một nghề thủ công tinh xảo, hình thành nên danh tiếng vang dội của làng nghề nước mắm Bảo Ninh với những giọt nước mắm cốt thơm lừng, sánh đặc mà hiếm nơi nào có được.
Dấu ấn phẩm vật tiến vua nức tiếng một thời
Dưới triều đại các chúa Nguyễn và triều đình nhà Nguyễn, nước mắm Bảo Ninh đã được xếp vào hàng sản vật quý giá bậc nhất của xứ Đàng Trong. Nhờ chất lượng hảo hạng với hương thơm thanh tao và vị ngọt đậm tự nhiên từ đạm cá biển tinh khiết, nước mắm nơi đây thường xuyên được tuyển lựa làm cống phẩm cung tiến vào hoàng cung Huế để phục vụ ngự thiện triều đình.
Giai thoại dân gian vùng đất này còn lưu truyền câu chuyện tự hào về độ sánh đặc tuyệt hảo của nước mắm Bảo Ninh, rằng gió Lào cát trắng miền Trung dù thổi bay cát bụi nhưng chẳng thể nào thổi bay được độ đậm đà của giọt mắm cá nục mu xứ biển. Cùng với các di tích lịch sử lừng lẫy cận kề như di tích Quảng Bình quan và hệ thống lũy Thầy trầm mặc soi bóng bên dòng Nhật Lệ, danh tiếng của làng nghề đã trở thành một phần di sản văn hóa không thể tách rời của mảnh đất lịch sử hào hùng này.

Tinh túy nguyên liệu biển cả của làng nghề nước mắm Bảo Ninh
Bí quyết tạo nên sự khác biệt vượt trội của nước mắm cốt nơi đây bắt đầu từ khâu lựa chọn nguyên liệu biển cả vô cùng khắt khe và thuần khiết.
Nguồn cá nục mu và cá cơm than tươi rói
Nếu như nước mắm ở nhiều vùng duyên hải phía Nam chủ yếu sử dụng cá cơm làm nguyên liệu chủ đạo thì tại làng nghề nước mắm Bảo Ninh, niềm tự hào số một lại là dòng nước mắm làm từ cá nục mu tươi ngon. Cá nục mu, hay còn được ngư dân địa phương gọi thân mật là cá nục nụ, là loài cá nhỏ chỉ nhỉnh hơn ngón tay út, thân mình tròn lẳn, nhiều nạc, ít xương dăm và lớp mỡ cá vô cùng thơm ngậy. Chúng thường xuất hiện rộ nhất từ tháng tư đến tháng tám âm lịch ở vùng biển gần bờ.
Khi thuyền cá của ngư dân vừa cập bến lúc rạng sáng, những mẻ cá nục mu tươi rói, mắt trong veo, da óng ánh vảy bạc được đưa ngay về cơ sở ủ chượp mà không qua ướp đá lạnh hay hóa chất bảo quản. Việc chế biến cá ngay khi còn tươi sống giữ cho cấu trúc thịt cá nguyên vẹn, đảm bảo quá trình thủy phân tự nhiên diễn ra triệt để, không sinh ra mùi hôi tanh hay các tạp chất có hại. Bên cạnh cá nục mu, nguồn cá cơm than béo mẫm đánh bắt ở ngư trường lân cận, nơi có đặc sản đẻn biển Nhật Lệ và mực khô Nhật Lệ, cũng được phối trộn khéo léo để tạo nên hương thơm đa tầng độc đáo cho nước mắm.
Muối hạt tinh khiết kết tinh từ nắng gió miền Trung
Nguyên liệu quan trọng thứ hai không thể thiếu trong nghệ thuật làm mắm là muối hạt tinh khiết. Người thợ làng Bảo Ninh tuyệt đối không sử dụng muối mới thu hoạch từ đồng muối vì muối mới còn chứa nhiều tạp chất như magie, kali và canxi khiến mắm có vị chát đắng và dễ làm hỏng chượp cá.
Muối hạt sau khi mua về từ các vựa muối nổi tiếng miền Trung phải được cất giữ trong kho có sàn gỗ khô ráo, che chắn cẩn thận ít nhất từ một đến hai năm. Khoảng thời gian lưu kho dài này giúp các thành phần chát đắng và nước ót tự nhiên chảy rỉ hết ra ngoài, chỉ còn lại những hạt muối khô ráo, trắng tinh khiết, mang vị mặn dịu ngọt hậu. Sự kết hợp giữa cá nục mu tươi rói và những hạt muối ủ lâu năm chính là nền tảng vững chắc bảo đảm cho từng giọt nước mắm đạt đến độ thơm ngon hoàn mỹ.
Nghệ thuật ủ chượp thủ công tại làng nghề nước mắm Bảo Ninh
Nghệ thuật ủ chượp tại làng nghề nước mắm Bảo Ninh là một chuỗi thao tác tỉ mỉ dựa trên quy luật biến đổi sinh hóa tự nhiên dưới tác động của nhiệt độ và bàn tay con người.
Tỷ lệ phối trộn vàng trong các chum sành cổ
Dụng cụ ủ chượp đóng vai trò quyết định đến độ êm dịu của giọt nước mắm. Trong khi nhiều vùng sản xuất công nghiệp sử dụng bể xi măng hoặc thùng nhựa dung tích lớn, các nghệ nhân làng Bảo Ninh vẫn kiên trì gìn giữ phương pháp ủ cá trong các chum sành ủ chượp hoặc vại gốm nung cổ truyền. Đất nung của chum sành có độ xốp vi mô và khả năng giữ nhiệt ổn định, tạo môi trường lý tưởng cho hệ enzym tự nhiên trong ruột cá hoạt động phân giải đạm.
Tỷ lệ phối trộn truyền thống được các nghệ nhân đúc kết qua nhiều thế hệ là tỷ lệ năm phần cá tươi trộn đều với một phần muối hạt. Cá và muối được đảo đều tay ngay khi đưa vào chum, rải đều từng lớp và phủ lên trên cùng một lớp muối hạt dày để ngăn ngừa ruồi bọ xâm nhập. Nắp chum được đậy kín bằng mê nón hoặc vung gốm, chèn chặt bằng các thanh tre để bảo đảm không khí bên ngoài không làm biến tính chượp cá bên trong.
Kỹ thuật phơi nắng đảo khuấy và chiết mắm cốt
Sau khi gài nén, các chum chượp được xếp thành từng hàng thẳng tắp ngoài sân để đón nhận ánh nắng chói chang và hơi nóng hầm hập của miền Trung. Dưới sức nóng tự nhiên của ánh mặt trời, khối cá và muối bắt đầu lên men chậm rãi. Cứ cách vài ngày, người thợ lại mở nắp chum dùng thanh gỗ sạch để đảo khuấy đều tay, giúp nhiệt lượng thấu suốt vào tận đáy chum và tạo điều kiện cho men tiêu hóa hoạt động tối đa.
Quá trình ủ chượp kéo dài từ mười đến mười hai tháng ròng rã. Khi thịt cá đã ngấu chín hoàn toàn, chuyển hóa thành một khối dịch nhuyễn màu nâu cánh gián thơm ngát, người thợ bắt đầu công đoạn chiết rút nước mắm cốt truyền thống. Nước mắm cốt chảy qua lỗ lù ở đáy chum qua một lớp vải lọc sạch, nhỏ từng giọt trong vắt, sóng sánh như mật ong mà không cần bất kỳ chất phụ gia hay hương liệu công nghiệp nào.
Nhận diện màu sắc hổ phách và vị ngọt tự nhiên
Nước mắm thành phẩm của làng nghề nước mắm Bảo Ninh có những đặc tính cảm quan rất riêng biệt, khó có thể nhầm lẫn. Khi rót ra bát sứ trắng, giọt mắm có màu vàng rơm sậm ngả sang hổ phách lấp lánh dưới ánh sáng mặt trời. Nước mắm có độ sánh đặc tự nhiên, bám nhẹ vào thành bát chứ không loãng như các loại nước chấm pha chế công nghiệp.
Về hương vị mắm tiến vua, khi vừa nếm thử nơi đầu lưỡi, ta sẽ cảm nhận được vị mặn mòi nguyên sơ của muối biển miền Trung, nhưng chỉ tích tắc sau đó, vị ngọt hậu đậm đà và sâu lắng của đạm cá tự nhiên sẽ lan tỏa khắp khoang miệng, để lại dư vị béo ngậy, ngọt ngào dễ chịu dài lâu. Mùi thơm của nước mắm Bảo Ninh nồng nàn mà thanh tao, không gắt mũi, kích thích mọi giác quan của người thưởng thức.

Bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề nước mắm Bảo Ninh
Trong bối cảnh nước mắm công nghiệp giá rẻ tràn ngập thị trường, việc bảo vệ thương hiệu và duy trì phương pháp thủ công cổ truyền tại làng nghề nước mắm Bảo Ninh đang đối mặt với nhiều cơ hội và thách thức to lớn.
| Tiêu chuẩn chất lượng | Quy chuẩn mắm cốt Bảo Ninh | Giá trị cảm quan và dinh dưỡng |
|---|---|---|
| Nguyên liệu thủy sản | Cá nục mu và cá cơm than tươi sống một trăm phần trăm | Giàu axit amin tự nhiên và chất béo lành mạnh |
| Loại muối phối trộn | Muối hạt tinh khiết ủ kho từ một đến hai năm | Khử hoàn toàn vị chát đắng và tạo hậu vị êm dịu |
| Dụng cụ ủ chượp | Chum sành gốm nung cổ phơi nắng đảo khuấy | Giữ nhiệt ổn định và bảo đảm hương vị thuần khiết |
| Thời gian lên men | Mười đến mười hai tháng ủ chượp tự nhiên | Đạm cá thủy phân trọn vẹn và đạt độ sánh hoàn hảo |
| Màu sắc cảm quan | Màu vàng cánh gián ngả hổ phách sóng sánh | Biểu tượng chất lượng thượng hạng không pha tạp |
Giữ gìn phương pháp thủ công trước xu thế công nghiệp
Một trong những trăn trở lớn nhất của các nghệ nhân cao tuổi tại Bảo Ninh là làm sao giữ được ngọn lửa nghề và quy trình ủ chượp truyền thống trước sức ép cạnh tranh khốc liệt của các loại nước chấm công nghiệp sản xuất hàng loạt với giá thành rẻ. Quy trình làm nước mắm truyền thống đòi hỏi nguồn vốn lưu động lớn để mua cá, mua muối và thời gian thu hồi vốn kéo dài cả năm trời, trong khi lợi nhuận biên không quá cao.
Tuy nhiên, với tình yêu nghề tha thiết và ý thức trách nhiệm với sức khỏe cộng đồng, các hộ sản xuất lâu năm tại Bảo Ninh vẫn kiên quyết nói không với hóa chất, chất điều vị hay phẩm màu tổng hợp. Người làm nghề hiểu rằng giá trị cốt lõi làm nên sự sống còn của thương hiệu chính là sự trung thực và chất lượng tự nhiên nguyên bản. Sự kiên trì bền bỉ ấy cũng giống như nỗ lực dệt chiếu hoa của người dân tại làng nghề chiếu cói An Xá trong việc tôn vinh giá trị lao động thủ công truyền thống của quê hương.
Lan tỏa thương hiệu gắn liền ẩm thực và du lịch
Nhận thức rõ tiềm năng to lớn của việc gắn kết làng nghề truyền thống với du lịch trải nghiệm, thành phố Đồng Hới đã quy hoạch và đầu tư cơ sở hạ tầng giao thông, biến bán đảo Bảo Ninh thành một điểm đến hấp dẫn du khách trong và ngoài nước. Du khách khi đến thăm làng nghề có cơ hội tận mắt chứng kiến hàng trăm chum sành ủ chượp xếp hàng phơi nắng bên bờ biển, lắng nghe những câu chuyện đời biển mộc mạc và trực tiếp nếm thử từng giọt nước mắm cốt tinh khiết.
Trong văn hóa ẩm thực xứ Quảng, giọt nước mắm Bảo Ninh là linh hồn tạo nên hương vị đặc sắc khó quên cho món cháo canh Quảng Bình nóng hổi thơm nồng. Những chai nước mắm nguyên chất đóng chai trang trọng đã trở thành món quà đặc sản ý nghĩa được du khách trân trọng mang về biếu tặng người thân. Nhờ những hướng đi đúng đắn, làng nghề nước mắm Bảo Ninh đang từng ngày khẳng định vị thế vững chắc, để hương vị mặn mòi của biển cả miền Trung mãi trường tồn cùng thời gian.
NSSC Quảng Trị
quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Quảng Trị.
Bài liên quan
Lễ hội Tri ân tháng Bảy - Khúc tâm hương bên dòng sông Thạch Hãn
Lễ hội Tri ân tháng Bảy diễn ra tại Quảng Trị dịp 27 tháng 7 với đêm hoa đăng sông Thạch Hãn và lễ dâng hương tại Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn.
Lễ hội đua thuyền Lệ Thủy - Hào khí Tết Độc lập bên sông Kiến Giang
Lễ hội đua thuyền Lệ Thủy là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia diễn ra đúng Tết Độc lập 2 tháng 9 hằng năm với đường đua dậy sóng trên dòng sông Kiến Giang.
Lễ hội Thống nhất non sông - Khúc tráng ca hòa bình bên vĩ tuyến 17
Lễ hội Thống nhất non sông diễn ra dịp 30 tháng 4 tại đôi bờ Hiền Lương với nghi thức thượng cờ kỳ đài 38m và hội đua thuyền truyền thống trên sông Bến Hải.



