Làng nghề chiếu cói An Xá - Di sản dệt chiếu hơn sáu thế kỷ bên dòng Kiến Giang
NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Xuôi dòng sông Kiến Giang thơ mộng về xã Lộc Thủy Lệ Thủy, du khách sẽ bắt gặp bức tranh làng nghề chiếu cói An Xá với những bãi bồi phủ kín sắc xanh mướt của cây cói đang mùa vươn ngọn. Từ thời tiền nhân đặt chân mở cõi, người dân nơi đây đã biết tận dụng điều kiện thổ nhưỡng trũng ngập ven sông để bồi đắp nghề dệt thủ công độc đáo. Dưới bàn tay cần mẫn, từng sợi cói thô ráp đã hóa thân thành những tấm chiếu hoa rực rỡ, đưa thương hiệu quê hương vang xa khắp muôn phương.
Không chỉ đơn thuần là một vật dụng sinh hoạt quen thuộc trong mỗi gia đình Việt Nam, tấm chiếu dệt từ làng nghề chiếu cói An Xá còn mang theo cả hồn cốt văn hóa, tình làng nghĩa xóm và lòng tự hào sâu sắc của vùng đất địa linh nhân kiệt. Trải qua hơn sáu thế kỷ thăng trầm cùng lịch sử, tiếng lách cách của thoi đưa và nhịp dập khung cửi vẫn đều đặn vang lên trong những nếp nhà ngói đỏ, hòa quyện vào bức tranh di sản được gìn giữ trang trọng trên hệ thống thông tin Quảng Trị NSSC hôm nay.
Dấu ấn lịch sử trăm năm của làng nghề chiếu cói An Xá
Lịch sử của làng nghề chiếu cói An Xá là bản thiên anh hùng ca về tinh thần quật khởi và sức sáng tạo bền bỉ của người nông dân trên vùng đất trũng ngập miền Trung.
Công đức tiền hiền khai hoang mở đất ven sông
Làng An Xá được hình thành từ khoảng thế kỷ mười bốn dưới thời nhà Trần và bước vào giai đoạn hưng thịnh từ thế kỷ mười lăm khi phong trào khai hoang lập ấp phát triển mạnh mẽ. Theo gia phả các dòng họ lớn tại địa phương, cụ Ngô Khai – bậc tiền hiền có công lớn trong việc chiêu tập lưu dân, khai phá vùng đầm lầy trũng nước ven sông Kiến Giang – đã sớm nhận thấy tiềm năng của loài cây cói tự nhiên mọc hoang dại ven bờ. Cụ đã trực tiếp hướng dẫn dân làng khoanh vùng canh tác, thuần hóa cây cói và sáng chế ra khung dệt chiếu thủ công đầu tiên để người dân có thêm nghề phụ mưu sinh trong những tháng ngày nông nhàn sau vụ gặt.
Từ chiếc nôi ban đầu ấy, nghề dệt chiếu dần phát triển thành một làng nghề thủ công quy mô, truyền từ đời này sang đời khác. Đặc biệt, làng An Xá chính là mảnh đất chôn nhau cắt rốn của Đại tướng Võ Nguyên Giáp kính yêu. Ký ức tuổi thơ của vị tướng tài ba gắn liền với bóng mát rặng tre, tiếng thoi dệt lách cách bên hiên nhà và hương thơm ngai ngái nồng nàn của những nong sợi cói phơi khô dưới nắng hè. Tinh thần kiên cường, sự nhẫn nại và đức tính giản dị của người thợ dệt chiếu An Xá đã bồi đắp nên nhân cách cao đẹp của người con ưu tú dân tộc.
Câu ca dao cổ truyền gắn liền nếp sống xứ Lệ
Trong kho tàng văn hóa dân gian vùng Bình Trị Thiên, người dân vẫn truyền tụng câu ca dao quen thuộc chiếu cói An Xá nón lá Quy Hậu như một lời khẳng định về thương hiệu và giá trị thủ công đỉnh cao của vùng đất này. Nếu như làng nón lá Quy Hậu Lệ Thủy và làng nón Văn Quỹ Quảng Trị nức tiếng với những chiếc nón bài thơ trắng muốt che chở nắng mưa thì chiếu cói An Xá lại nổi danh với độ dày dặn, dẻo dai và nét trang trí hoa văn rực rỡ mang lại cảm giác mát rượi vào mùa hè, ấm áp vào mùa đông.
Mỗi dịp tết đến xuân về hoặc khi quê hương tưng bừng mở hội, đặc biệt là ngày hội đua thuyền trên dòng sông Kiến Giang trong khuôn khổ lễ hội đua thuyền Lệ Thủy, người dân từ khắp nơi lại đổ về mua sắm những đôi chiếu mới trải giường cưới, trải phản gỗ gian giữa đón khách. Đôi chiếu hoa An Xá trải ra như mang cả điềm lành, sự no ấm và hạnh phúc viên mãn cho gia đình gia chủ.

Nguồn nguyên liệu tự nhiên của làng nghề chiếu cói An Xá
Chất lượng vượt trội của chiếu cói An Xá bắt nguồn từ sự kết hợp hoàn hảo giữa điều kiện tự nhiên ưu đãi và kinh nghiệm canh tác tích lũy qua hàng trăm năm của người dân.
Thổ nhưỡng bãi bồi ven sông nuôi dưỡng cây cói
Cây cói, hay còn gọi là cây lác ở một số vùng, là loài thực vật thân thảo ưa ẩm, sinh trưởng mạnh mẽ trên các vùng đất bãi bồi trũng thấp ven sông Kiến Giang thuộc xã Lộc Thủy Lệ Thủy. Vùng đất này hàng năm được dòng sông bồi đắp lớp phù sa màu mỡ giàu chất hữu cơ, hòa cùng nguồn nước ngọt thanh khiết giúp thân cây cói phát triển đều đặn, vươn cao từ một mét rưỡi đến gần hai mét. Cói An Xá nổi tiếng với thân tròn dẹt, ruột đặc xốp, thớ sợi dai và rất ít xơ cứng so với cói trồng ở các vùng nước lợ hay ven biển.
Người dân An Xá canh tác cói theo phương pháp truyền thống hoàn toàn tự nhiên, không sử dụng hóa chất độc hại. Đất trồng cói được cày ải kỹ lưỡng, dẫn nước sông vào ngâm rửa chua phèn trước khi cấy dặm mầm cói non. Nhờ hấp thụ tinh hoa phù sa và nắng gió miền Trung, cây cói ở đây tích tụ được độ bền dẻo khác thường, khi phơi khô vẫn giữ nguyên tính đàn hồi mà không bị giòn gãy.
Quy trình thu hoạch và phơi sợi cói đạt chuẩn
Một năm có hai vụ thu hoạch cói chính vào tháng ba và tháng sáu âm lịch. Vào mùa gặt cói, trên khắp các cánh đồng An Xá rộn rã tiếng cười nói của bà con nông dân. Người thợ dùng một chiếc liềm sắc bén cắt sát gốc cói, bó thành từng lượm gọn gàng rồi dùng thuyền nan chở về bến làng. Ngay sau khi đưa lên bờ, cói phải được tiến hành chẻ sợi ngay lúc thân cây còn tươi để sợi cói không bị thâm đen hay xơ xác.
Kỹ thuật chẻ cói đòi hỏi sự khéo léo cao độ: người thợ kẹp đầu dao chẻ vào ngón tay cái, kéo dọc thân cói để chia làm đôi hoặc làm ba phần đều tăm tắp. Sợi cói sau khi chẻ xong được đem giũ sạch bẹ vụn rồi phơi trên sân gạch hoặc các bãi cỏ khô ven đê. Nắng gió rực rỡ của mùa hè miền Trung nhanh chóng rút kiệt hơi ẩm, biến những sợi cói xanh tươi thành sợi cói phơi khô có màu trắng ngà mịn màng và thoảng mùi thơm đồng nội dịu nhẹ.
Kỹ nghệ dệt chiếu hoa tinh xảo tại làng nghề chiếu cói An Xá
Nghệ thuật dệt chiếu tại làng nghề chiếu cói An Xá là sự tổng hòa giữa tư duy mỹ cảm dân gian và kỹ thuật dệt tay điêu luyện đòi hỏi sự phối hợp ăn ý tuyệt đối giữa hai người thợ.
Nghệ thuật nhuộm màu tự nhiên cho sợi cói
Đối với các dòng chiếu hoa truyền thống, công đoạn nhuộm màu sợi cói đóng vai trò quyết định đến diện mạo thẩm mỹ của sản phẩm. Người thợ làng An Xá sử dụng các loại phẩm màu tự nhiên và phẩm màu chuyên dụng an toàn để pha chế thành các dung dịch nhuộm rực rỡ như đỏ thắm, vàng tươi, xanh lục và tím biếc.
Nồi nước nhuộm được đun sôi sùng sục trên bếp củi lớn. Người thợ cầm từng bó sợi cói phơi khô nhúng ngập vào nước sôi, đảo đều tay trong vài phút cho hạt màu ngấm sâu vào từng thớ sợi rồi vớt ra xả nhanh qua nước lạnh. Sau đó, sợi cói màu được đem phơi lại dưới nắng dịu cho khô ráo. Sợi cói đạt chuẩn sau khi nhuộm có màu sắc tươi tắn, bóng bẩy và đặc biệt không bị phai màu khi giặt rửa hay lau chùi trong quá trình sử dụng thường nhật.
Nhịp đập khung cửi và kỹ thuật bắt hoa văn
Kỹ thuật dệt chiếu hoa An Xá thủ công truyền thống luôn cần hai người thợ cùng phối hợp trên một khung dệt chiếu thủ công: một người ngồi dập khổ và một người ngồi bên hông luồn cói. Người luồn cói sử dụng một thanh chuốt bằng tre dài vót dẹp gọi là cây xâu cói, kẹp từng sợi cói vào đầu thanh rồi luồn thoăn thoắt qua từng hàng sợi đay dọc đã được căng đều trên khung.
Ngay khi sợi cói vừa luồn qua, người ngồi dập dùng hai tay nắm chặt chiếc khổ dệt bằng gỗ nặng giáng mạnh vào mép chiếu để nén chặt sợi cói vào hàng sợi đay. Nhịp dập phải đều, dứt khoát và đủ lực để các sợi cói xếp khít vào nhau không để lộ sợi dọc. Đối với chiếu hoa An Xá, người luồn cói phải thuộc lòng từng vị trí hoa văn trong đầu để luồn xen kẽ sợi cói màu đỏ, màu vàng theo đúng đồ án chữ Thọ, hình đôi chim bồ câu hay hoa sen cách điệu. Từng tấm chiếu hoàn thiện hiện lên với bề mặt phẳng lỳ, êm ái và rực rỡ sắc màu văn hóa truyền thống.
Ứng dụng máy dệt cải tiến nâng cao năng suất
Bên cạnh việc bảo tồn những khung cửi gỗ dệt tay truyền thống cho các đơn hàng mỹ nghệ cao cấp, các tổ hợp tác tại làng nghề chiếu cói An Xá đã chủ động đầu tư đưa máy dệt chiếu bán tự động vào sản xuất. Chiếc máy dệt vận hành bằng động cơ điện giúp tự động hóa khâu dập và đan sợi, giải phóng sức lao động nặng nhọc cho người thợ cao tuổi.
Việc ứng dụng cơ giới hóa đã nâng cao năng suất dệt lên gấp bốn đến năm lần so với dệt tay, đồng thời giúp các đường biên mép chiếu được may viền vải chắc chắn, mẫu mã đa dạng và đồng đều hơn. Sự kết hợp hài hòa giữa kỹ nghệ truyền thống và công nghệ hiện đại đã giúp sản phẩm chiếu An Xá duy trì sức cạnh tranh bền bỉ trên thị trường hàng tiêu dùng cả nước.

Giá trị văn hóa và tương lai làng nghề chiếu cói An Xá
Không chỉ khẳng định giá trị kinh tế nông thôn, làng nghề chiếu cói An Xá còn chứa đựng những tầng sâu văn hóa gắn bó máu thịt với đời sống tinh thần của nhân dân đôi bờ Kiến Giang.
| Tiêu chuẩn kỹ thuật | Quy chuẩn chiếu cói An Xá | Giá trị đời sống và văn hóa |
|---|---|---|
| Nguồn gốc sợi cói | Trồng trên đất bãi bồi phù sa sông Kiến Giang | Sợi dai xốp dẻo và giữ độ mát tự nhiên |
| Quy cách dệt | Sợi đay xe đôi liên kết mật độ dày khít | Tạo độ phẳng êm ái và không bị võng xô dạt |
| Hoa văn trang trí | Chữ Thọ, đôi chim bồ câu, chữ Song Hỷ | Biểu tượng phúc lộc hạnh phúc và sum vầy gia đạo |
| Quy trình nhuộm | Nhuộm nhiệt độ sôi thẩm thấu sâu thớ sợi | Bền màu rực rỡ và an toàn cho làn da người dùng |
| Tuổi thọ sản phẩm | Sử dụng bền đẹp từ năm đến mười năm | Tiết kiệm chi phí và thân thiện môi trường sinh thái |
Nét đẹp sinh hoạt gắn bó với người nông dân
Tấm chiếu cói An Xá từ lâu đã trở thành biểu tượng của sự sum vầy, đoàn tụ gia đình. Sau những giờ lao động vất vả trên đồng ruộng cấy lúa hay phơi nắng làm khoai deo Quảng Bình, người nông dân trở về ngả lưng trên chiếc chiếu cói thoang thoảng hương thơm đồng nội, nghe gió sông thổi vào xua tan đi mọi mệt nhọc âu lo. Nét đẹp bình dị ấy cũng lan tỏa trong văn hóa ẩm thực khi người dân sum họp bên mâm cơm dọn trên chiếu cói thưởng thức giọt nước mắm đậm đà từ làng nghề nước mắm Bảo Ninh.
Trong phong tục cưới hỏi truyền thống, đôi chiếu hoa dệt chữ Song Hỷ đỏ thắm từ An Xá luôn là sính lễ trang trọng mà nhà trai mang sang tặng cô dâu chú rể với lời chúc trăm năm hạnh phúc, con cháu đề huề. Khi về cõi vĩnh hằng, tấm chiếu cói mộc mạc lại êm ái chở che thân xác người quá cố về với đất mẹ bao dung, trọn vẹn một vòng đời người gắn liền với cây cỏ quê hương.
Chiến lược phát triển sản phẩm gắn với du lịch
Nhận thức rõ giá trị vô giá của di sản cha ông để lại, cấp ủy và chính quyền địa phương đang tích cực triển khai các chương trình bảo tồn làng nghề chiếu cói An Xá gắn với chuỗi du lịch sinh thái và văn hóa lịch sử Lệ Thủy. Du khách khi về thăm nhà lưu niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp sẽ được ghé thăm các xưởng dệt chiếu, tự tay cầm thanh luồn cói và dập nhịp khung cửi cùng các bà, các chị.
Bên cạnh các loại chiếu ngủ thông thường, các nghệ nhân An Xá đã sáng tạo thêm các dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ tinh tế từ sợi cói như đệm ngồi thiền, thảm trải sàn văn phòng, làn cói thời trang và đồ lưu niệm du lịch thân thiện với môi trường. Nhờ đó, làng nghề chiếu cói An Xá không chỉ bảo tồn được hồn cốt văn hóa cổ truyền mà còn tạo dựng sinh kế vững bền cho thế hệ tương lai, khẳng định sức sống trường tồn của một di sản thủ công rực rỡ bên dòng Kiến Giang lịch sử.
NSSC Quảng Trị
quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Quảng Trị.
Bài liên quan
Làng nghề nước mắm Bảo Ninh - Giọt mật biển khơi mặn mòi hương vị truyền thống
Làng nghề nước mắm Bảo Ninh nổi danh với bí quyết ủ chượp cá nục mu và cá cơm than cho ra dòng nước mắm cốt màu hổ phách ngọt đậm đà vị biển Đồng Hới.
Lễ hội Tri ân tháng Bảy - Khúc tâm hương bên dòng sông Thạch Hãn
Lễ hội Tri ân tháng Bảy diễn ra tại Quảng Trị dịp 27 tháng 7 với đêm hoa đăng sông Thạch Hãn và lễ dâng hương tại Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn.
Lễ hội đua thuyền Lệ Thủy - Hào khí Tết Độc lập bên sông Kiến Giang
Lễ hội đua thuyền Lệ Thủy là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia diễn ra đúng Tết Độc lập 2 tháng 9 hằng năm với đường đua dậy sóng trên dòng sông Kiến Giang.



