Lễ hội đua thuyền Lệ Thủy - Hào khí Tết Độc lập bên sông Kiến Giang
NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Cứ mỗi độ thu về rợp bóng cờ hoa mừng ngày Quốc khánh, lễ hội đua thuyền Lệ Thủy lại làm dậy sóng cả một vùng châu thổ trù phú hai bên bờ sông Kiến Giang thơ mộng. Khởi nguồn từ tục bơi cầu đảo truyền thống của cư dân nông nghiệp lúa nước hàng trăm năm trước, ngày hội của quê hương vị tướng huyền thoại dân tộc đã vươn tầm thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nơi những trai bơi dũng mãnh dốc trọn sức lực vì màu cờ sắc áo thôn làng.
Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội đua thuyền Lệ Thủy
Hành trình hàng thế kỷ của hội bơi, đua thuyền truyền thống trên vùng đất chiêm trũng gắn liền mật thiết với quá trình khai cơ lập ấp của tổ tiên và những bước ngoặt lịch sử vĩ đại của đất nước. Từ một nghi thức tín ngưỡng nông nghiệp làng xã, lễ hội đã chuyển mình thành Tết Độc lập thiêng liêng của toàn huyện.
Tục bơi cầu đảo cổ truyền nơi miền chiêm trũng
Trong lịch sử khai phá vùng đồng bằng ven dòng sông Kiến Giang, cư dân Lệ Thủy thường xuyên phải đối mặt với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt khi mùa khô hạn hán kéo dài còn mùa mưa lũ lụt dâng cao ngập trắng đồng chiêm. Để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và rèn luyện sức vóc dẻo dai chế ngự thủy thần, các làng cổ ven sông đã hình thành tục bơi đò, đua thuyền cầu đảo tổ chức vào dịp tháng Sáu hoặc tháng Bảy âm lịch hằng năm.
Thuở ban đầu, hội bơi diễn ra theo quy mô từng làng hoặc từng tổng dọc theo lưu vực sông Kiến Giang, nơi dòng nước ngọt khởi nguồn từ dãy Trường Sơn hùng vĩ thuộc khu vực Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng chảy về tưới mát những cánh đồng lúa bát ngát. Qua nhiều thế hệ nối tiếp, kỹ nghệ đóng thuyền gỗ thuôn dài và nhịp chèo hiệp đồng của các trai bơi Lệ Thủy ngày càng đạt đến độ tinh xảo, nuôi dưỡng cốt cách kiên cường, trọng nghĩa tình của con người vùng đất địa linh nhân kiệt.
Bước ngoặt lịch sử gắn liền ngày Tết Độc lập
Dấu mốc thay đổi hoàn toàn tầm vóc của lễ hội đua thuyền Lệ Thủy diễn ra vào mùa thu lịch sử năm 1945, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đúng một năm sau, vào ngày 2 tháng 9 năm 1946, nhân dân huyện Lệ Thủy đã lần đầu tiên tổ chức hội bơi, đua thuyền quy mô toàn huyện trên sông Kiến Giang để ăn mừng ngày Tết Độc lập 2/9 trong niềm hân hoan của người dân tự do.
Kể từ mùa thu năm 1946 ấy, truyền thống ăn Tết Độc lập 2/9 kết hợp mở lễ hội đua thuyền Lệ Thủy đã trở thành nét văn hóa độc bản của người dân quê hương Đại tướng, vị tổng tư lệnh từng chỉ huy chiến thắng tại di tích Chiến trường Điện Biên Phủ và hiện yên nghỉ nơi Vũng Chùa Đảo Yến. Ngày 27 tháng 8 năm 2019, lễ hội đã chính thức được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Không gian sông Kiến Giang của lễ hội đua thuyền Lệ Thủy
Không gian diễn xướng của lễ hội trải dài suốt lưu vực trung và hạ lưu dòng sông quê hương, biến những bến nước, đình làng và nhịp cầu nối đôi bờ thành khán đài tự nhiên khổng lồ. Mỗi khúc sông uốn lượn đều in đậm dấu ấn văn hóa làng xã của vùng đất Lệ Thủy.
Khúc sông trung tâm quanh nhịp cầu Phong Xuân
Trục không gian trung tâm sôi động nhất của lễ hội đua thuyền Lệ Thủy nằm trên đoạn sông Kiến Giang chảy qua thị trấn Kiến Giang và các xã Liên Thủy, Xuân Thủy, Lộc Thủy, An Thủy, Phong Thủy. Trong đó, khu vực ngã ba sông và nhịp cầu Phong Xuân luôn là điểm hội tụ của lễ đài chính cùng hàng vạn khán giả đứng chật kín hai bên bờ kè đá để chiêm ngưỡng những màn xuất phát ngoạn mục.
Khác với mặt sông rộng ở vùng cửa biển nơi diễn ra hội đua thuyền thuộc khu vực đôi bờ Hiền Lương Bến Hải, dòng sông Kiến Giang có lòng sông vừa phải và nhiều khúc cua uốn lượn mềm mại qua các thôn xóm cổ kính như làng An Xá, Đại Phong, Tuy Lộc, Phú Thọ. Địa hình thủy văn đặc thù này khiến âm thanh tiếng trống thúc, tiếng mõ nhịp và tiếng hò reo từ hai bờ dội thẳng xuống mặt nước, tạo nên bầu không khí cuồng nhiệt suốt chiều dài đường đua.

Sự chuẩn bị công phu từ các thôn làng ven sông
Trước ngày hội chính Tết Độc lập 2/9 cả tháng trời, khắp các thôn làng ven sông Kiến Giang đã rộn ràng bước vào mùa chuẩn bị cho lễ hội đua thuyền Lệ Thủy. Các bậc cao niên và thợ mộc lành nghề trong làng được mời ra kiểm tra, tu sửa, xảm dầu rái và sơn vẽ lại họa tiết nơi mũi đò sao cho thân thuyền đạt độ lướt nước nhẹ nhất. Những chàng trai bơi khỏe mạnh nhất thôn cùng các tay chèo nữ khéo léo được tuyển chọn kỹ lưỡng để bước vào chuỗi ngày tập luyện nghiêm ngặt trên sông.
Song song với việc hạ thủy đò bơi và tổ chức bơi thử vòng loại giữa các cụm xã, mỗi gia đình người dân Lệ Thủy đều sửa soạn mâm cỗ cúng gia tiên, treo cờ Tổ quốc dọc đường làng và chuẩn bị các thức quà quê đặc trưng như khoai deo Quảng Bình để đón con cháu từ khắp mọi miền trở về sum họp.
- Không gian lễ đài trung tâm: Đặt tại khu vực bờ sông thị trấn Kiến Giang gần cầu Phong Xuân, nơi diễn ra lễ khai mạc và trao giải thưởng.
- Không gian đường đua trên sông: Trải dài từ 18km (đối với nữ) đến 24km (đối với nam) dọc dòng sông Kiến Giang qua các bến tiêu quay đầu.
- Không gian tín ngưỡng làng xã: Hệ thống đình làng, miếu thờ Thành hoàng các thôn An Xá, Tuy Lộc, Thượng Phong, Mỹ Lộc nơi cử hành lễ phát mộc và lễ hạ thủy.
- Không gian cổ vũ hai bên bờ: Hàng chục kilômét đường kè ven sông rợp cờ đỏ sao vàng, nối liền mạch văn hóa với vùng đất Thành cổ Quảng Trị ở phía Nam.
Nghi thức và kỹ thuật tranh tài lễ hội đua thuyền Lệ Thủy
Điểm làm nên bản sắc chuyên biệt của di sản văn hóa vùng sông nước Kiến Giang nằm ở sự phân định rạch ròi về thuật ngữ dân gian lẫn kỹ thuật chèo thuyền giữa nam và nữ. Từ nghi thức tâm linh trước giờ xuất phát đến những màn lộn tiêu quyết liệt đều tuân thủ quy ước cổ truyền chặt chẽ.
Nghi lễ tâm linh cùng nét riêng đò bơi nam nữ
Trong quy thức cổ truyền của lễ hội đua thuyền Lệ Thủy, trước khi đưa thuyền xuống dòng sông Kiến Giang, các làng đều cử hành trang trọng lễ phát mộc, lễ hạ thủy và lễ cầu thần tại đình làng để xin phép các bậc tiền hiền phù hộ cho đội thuyền thi đấu an toàn. Sáng mùng 2 tháng 9, sau nghi thức chào cờ dịp Tết Độc lập 2/9, hàng chục chiếc thuyền xếp thành đội hình rẻ quạt rực rỡ trước lễ đài chờ lệnh xuất phát.
Người dân địa phương phân biệt rất rõ hai khái niệm chuyên môn là đò bơi nam và đò đua nữ dựa trên tư thế cầm dầm và nhịp chèo. Đối với các đội nam, vận động viên được gọi là trai bơi ngồi từng cặp hai bên mạn thuyền, dùng mái dầm ngắn vục sâu xuống nước theo tư thế ngồi bơi mạnh mẽ nên gọi là bơi thuyền. Ngược lại, ở nội dung của nữ, các chị em đứng chèo bằng mái chèo dài theo nhịp uyển chuyển nên gọi là đò đua nữ.

Đường đua sông nước và kỹ thuật lộn tiêu kịch tính
Mỗi chiếc đò bơi nam trong lễ hội đua thuyền Lệ Thủy thường có từ 24 đến 28 trai bơi, gồm người ngồi đầu mũi đò giữ nhịp (bơi mũi), người gõ mõ hoặc đánh trống thúc ở giữa thuyền, các cặp bơi thân và hai tay lái kỳ cựu đứng ở đuôi thuyền cầm chèo lái dài điều hướng. Trên cung đường sông dài tới 24 kilômét chia làm nhiều vòng qua các tiêu mốc, các trai bơi phải phối hợp nhịp nhàng qua từng giai đoạn từ xuất phát, bơi trường (giữ sức đường dài), qua tiêu đến dồn mái nước rút về đích.
Khoảnh khắc gay cấn nhất thu hút tiếng reo hò vang dậy từ khu vực cầu Phong Xuân chính là kỹ thuật lộn tiêu (quay đầu thuyền quanh cọc tiêu cắm giữa lòng sông Kiến Giang) và những pha bám đuổi sát nút từng tấc nước. Khi hai mũi thuyền song hành kè sát nhau, người cầm lái và người ngồi mũi đò phải vận dụng toàn bộ kinh nghiệm sông nước để lách qua luồng sóng mà không phạm quy, thể hiện bản lĩnh kiên trung không kém những chiến sĩ từng bám trụ tại địa đạo Vịnh Mốc hay tuyến lửa Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc trong kháng chiến.
| Hạng mục tranh tài | Cấu trúc đội thuyền và tư thế | Cự ly đường đua và đặc trưng kỹ thuật |
|---|---|---|
| Nội dung đò bơi nam | Từ 24 đến 28 trai bơi ngồi từng đôi dùng dầm ngắn vục sâu | Cự ly khoảng 24km trên sông Kiến Giang, chia hạng A và hạng B tranh tài tốc độ cao |
| Nội dung đò đua nữ | Từ 18 đến 22 tay chèo nữ đứng chèo bằng mái chèo dài nhịp nhàng | Cự ly khoảng 18km, đề cao sự dẻo dai, đều nhịp và kỹ thuật giữ thăng bằng mặt nước |
| Kỹ thuật cầm nhịp và lái | Bơi mũi giữ nhịp đầu mũi đò, người gõ mõ giữa thuyền và tay lái đuôi | Điều phối tần số vung dầm khi bơi trường, bứt tốc và xử lý khúc cua lộn tiêu |
| Nghi thức khai hội | Đội hình thuyền dàn cánh quạt trước lễ đài dịp Tết Độc lập 2/9 | Tôn vinh giá trị Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và tinh thần đoàn kết toàn dân |
Giá trị di sản văn hóa của lễ hội đua thuyền Lệ Thủy
Vượt lên trên một giải thi đấu thể thao sông nước đơn thuần, ngày hội trên dòng Kiến Giang là biểu tượng sống động cho tâm hồn, khí phách và bản sắc văn hóa của người dân miền Trung. Di sản này đã và đang phát huy sức lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống văn hóa đương đại.
Sợi dây gắn kết cộng đồng và lòng tự hào quê hương
Trong tâm thức của mỗi người con xa quê, câu ca dân gian về việc dù ai đi Tây về Đông thì ngày mùng hai tháng Chín cũng mong về nhà xem bơi luôn là tiếng gọi thiêng liêng thôi thúc bước chân trở về. Lễ hội đua thuyền Lệ Thủy đã biến dịp nghỉ lễ Tết Độc lập 2/9 thành cái Tết lớn thứ hai trong năm chỉ sau Tết Nguyên đán, nơi tình làng nghĩa xóm được thắt chặt qua từng buổi quyên góp đóng đò, từng bữa cơm đoàn viên bên bờ sông Kiến Giang.
Tinh thần hiệp đồng trên mỗi chiếc đò bơi nam và đò đua nữ — nơi hàng chục con người cùng chung một nhịp trống, một nhịp chèo hướng về phía trước — chính là hình ảnh thu nhỏ của khối đại đoàn kết cộng đồng. Sức mạnh tập thể ấy đã hun đúc nên truyền thống yêu nước, tương thân tương ái giúp cư dân vùng chiêm trũng vượt qua mọi thử thách của thiên tai và lịch sử.
Bảo tồn di sản phi vật thể trong dòng chảy đương đại
Kể từ khi được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lễ hội đua thuyền Lệ Thủy ngày càng được tổ chức bài bản, gắn kết chặt chẽ với các hoạt động văn hóa dân gian như hát hò khoan Lệ Thủy, hội bài chòi và hành trình tham quan di sản từ vùng đất của món bún hến Mai Xá đến quần thể cố đô Đại Nội Huế. Nhằm lưu giữ và giới thiệu có hệ thống các giá trị văn hóa đặc sắc này, chuyên trang Quảng Trị NSSC không ngừng cập nhật cơ sở dữ liệu số hóa chuẩn xác về hệ thống lễ hội truyền thống và di sản bản địa.
Trải qua bao biến thiên của thời gian, tiếng trống giục giã và sắc màu rực rỡ của lễ hội đua thuyền Lệ Thủy mỗi mùa thu tháng Chín vẫn luôn là niềm kiêu hãnh bất tận bên dòng sông Kiến Giang lịch sử. Những mái dầm tung bọt trắng xóa dưới chân cầu Phong Xuân sẽ mãi nối dài khúc ca độc lập, tự do và khát vọng vươn lên mạnh mẽ của vùng đất địa linh nhân kiệt.
NSSC Quảng Trị
quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Quảng Trị.
Bài liên quan
Lễ hội Tri ân tháng Bảy - Khúc tâm hương bên dòng sông Thạch Hãn
Lễ hội Tri ân tháng Bảy diễn ra tại Quảng Trị dịp 27 tháng 7 với đêm hoa đăng sông Thạch Hãn và lễ dâng hương tại Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn.
Cà phê Khe Sanh - Tinh hoa hương vị trăm năm trên cao nguyên đất đỏ Hướng Hóa
Cà phê Khe Sanh là đặc sản bảo hộ chỉ dẫn địa lý trên cao nguyên đất đỏ bazan Hướng Hóa với dòng cà phê chè Arabica thơm hương hoa quả tự nhiên và hậu vị ngọt sâu.
Hồ tiêu Quảng Trị - Tinh hoa hạt vàng đen cay nồng trên miền đất đỏ bazan
Hồ tiêu Quảng Trị là đặc sản bảo hộ chỉ dẫn địa lý quốc gia trồng trên đất đỏ bazan Vĩnh Linh, Cam Lộ, Gio Linh với hàm lượng piperin và tinh dầu thơm vượt trội.



