Bỏ qua đến nội dung

Làng nón Văn Quỹ Quảng Trị - Tinh hoa chằm nón lá hơn năm thế kỷ bên dòng Ô Lâu

Nằm soi bóng bên dòng sông Ô Lâu hiền hòa, làng nón Văn Quỹ Quảng Trị là không gian gìn giữ di sản chằm nón lá thủ công có bề dày lịch sử hơn năm thế kỷ. Từng đường kim mũi chỉ thanh thoát cùng kỹ thuật chuốt vành tre đều đặn đã tạo nên những chiếc nón lá trắng phau mộc mạc, biểu trưng cho vẻ đẹp dịu dàng và đức tính cần cù của người phụ nữ trên mảnh đất miền Trung nắng gió.

NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Nhiều thế hệ phụ nữ làng nón Văn Quỹ miệt mài chằm từng vành nón lá truyền thống trên khuôn gỗ

Trải dài trên mảnh đất xã Hải Phong Hải Lăng trù phú, làng nón Văn Quỹ Quảng Trị từ bao đời nay vẫn ngân vang nhịp sống thanh bình với tiếng chuốt nan tre và từng đường kim thoăn thoắt của các bà, các mẹ bên hiên nhà rợp bóng cây xanh. Giữa không gian trũng nước thơ mộng giáp ranh hai miền sông nước, nghề chằm nón lá thủ công truyền thống không chỉ là sinh kế mộc mạc nuôi sống nhiều thế hệ cư dân mà còn đọng lại như một chứng nhân lịch sử văn hóa sâu sắc của quê hương.

Từng chiếc nón lá trắng tinh khôi bước ra từ làng nón Văn Quỹ Quảng Trị không chỉ đơn thuần là vật dụng che mưa che nắng trước những cơn gió Lào rát bỏng hay những đợt mưa dầm dai dẳng của miền Trung, mà còn gói trọn cốt cách đoan trang, dịu hiền của người phụ nữ Việt Nam. Được tạo tác qua bàn tay tài hoa của người thợ thủ công, chiếc nón lá nơi đây mang nét thanh thoát rất riêng biệt, vừa bền chắc vừa mang tính thẩm mỹ cao, trở thành niềm tự hào văn hóa gắn liền với cổng thông tin Quảng Trị NSSC trong sứ mệnh tôn vinh các làng nghề truyền thống dân tộc.

Cội nguồn lịch sử hình thành làng nón Văn Quỹ Quảng Trị

Hành trình lập làng và gầy dựng nghề thủ công tại làng nón Văn Quỹ Quảng Trị gắn bó chặt chẽ với những biến thiên lịch sử của dải đất duyên hải miền Trung qua nhiều thế kỷ.

Dấu ấn khai canh lập làng bên bờ sông Ô Lâu

Theo sử liệu địa phương và lời kể truyền đời của các bậc cao niên, làng Văn Quỹ được hình thành từ khoảng thế kỷ mười lăm khi các dòng họ di dân từ miền Bắc theo đoàn quân mở cõi vào phương Nam khai phá ruộng đồng, định cư bên bờ Bắc dòng sông Ô Lâu. Nhờ vị trí địa lý thuận lợi về đường thủy và thổ nhưỡng tốt tươi, ngôi làng nhanh chóng trở thành một điểm dân cư đông đúc thuộc xã Hải Phong Hải Lăng. Cùng với quá trình khai hoang đồng ruộng, nghề làm nón lá đã sớm bén rễ và phát triển như một nghề phụ quan trọng của người dân mỗi lúc nông nhàn. Trải qua hơn năm trăm năm tồn tại, tên tuổi của làng nón Văn Quỹ Quảng Trị đã ăn sâu vào tâm thức cộng đồng, tạo nên diện mạo một vùng quê trù phú nổi tiếng với nghề chằm nón thủ công bậc nhất của vùng đất này.

Nét độc đáo của làng nón Văn Quỹ Quảng Trị nằm ở chỗ dòng sông Ô Lâu không chỉ là ranh giới tự nhiên ngăn cách đôi bờ mà còn là nhịp cầu giao thoa văn hóa giữa hai miền xứ Quảng và đất cố đô. Cư dân hai bên bờ sông thường xuyên qua lại trao đổi kinh nghiệm thủ công, giao lưu buôn bán nguyên liệu, từ đó giúp kỹ thuật làm nón của Văn Quỹ không ngừng được trau chuốt, tiếp thu tinh hoa mỹ thuật cung đình mà vẫn giữ trọn nét mộc mạc, bền bỉ của người dân lao động nông thôn.

Vị thế của chiếc nón lá trong nếp sống cổ truyền

Trong dòng chảy văn hóa trang phục truyền thống của người Việt, chiếc nón lá luôn giữ một vị trí thiêng liêng và gần gũi. Tại làng nón Văn Quỹ Quảng Trị, chiếc nón hiện diện trong mọi sinh hoạt đời thường của người nông dân từ sớm tinh sương ra đồng cấy lúa cho đến những buổi chợ phiên nhộn nhịp. Không dừng lại ở chức năng che mưa che nắng, chiếc nón lá còn là vật trao duyên, là món quà kỷ niệm đong đầy ân tình của các bà mẹ dành cho con gái ngày vu quy, hay lời hẹn ước son sắt của lứa đôi bên bến nước con đò.

Chiếc nón lá Văn Quỹ cùng với sản phẩm của làng nón lá Quy Hậu Lệ Thủy và làng nghề chiếu cói An Xá đã tạo nên một mạng lưới làng nghề thủ công phong phú, tương trợ lẫn nhau dọc theo dải đất miền Trung. Vào những dịp hội làng hay các phiên chợ đình Bích La truyền thống, nón lá Văn Quỹ luôn là mặt hàng được du khách và thương lái săn đón nồng nhiệt nhờ phẩm chất nón thanh nhã, đều đặn và chắc chắn.

Nghệ nhân làng nón Văn Quỹ giới thiệu những chiếc nón lá vẽ hoa văn trang trí tinh xảo
Nghệ nhân làng nón Văn Quỹ giới thiệu những chiếc nón lá vẽ hoa văn trang trí tinh xảo

Nguồn nguyên liệu tự nhiên làm nên làng nón Văn Quỹ Quảng Trị

Để tạo ra một chiếc nón lá đạt chuẩn về độ bền và nét đẹp thanh tú, các nghệ nhân làng nón Văn Quỹ Quảng Trị luôn tuân thủ quy trình tuyển chọn nguyên liệu khắt khe từ thiên nhiên rừng núi và đồng bằng.

Tuyển chọn lá kè non trên dải rừng Ba Lòng

Linh hồn của chiếc nón lá bắt nguồn từ nguồn lá nón, hay còn gọi là lá kè tự nhiên. Người dân Văn Quỹ từ xưa đã cất công ngược dòng sông lên các cánh rừng rậm rạp thuộc vùng Ba Lòng, Hướng Hóa hoặc Đakrông để tìm hái những tàu lá kè Ba Lòng mọc nơi sườn núi cao. Lá kè dùng để làm nón phải là những đọt lá bánh tẻ còn khép búp, có màu xanh mạ non tươi tắn, không bị sâu cắn hay rách nát do mưa gió dập vùi.

Sau khi đưa về làng, những búp lá kè non được rải đều trên sàn nhà để hong gió cho se bớt hơi ẩm tự nhiên, tuyệt đối không phơi ngay dưới ánh nắng gắt vì sẽ làm lá bị giòn gãy. Tiếp đó, người thợ tiến hành công đoạn ủi lá bằng cách dùng một chiếc lưỡi cày gang hoặc thanh kim loại dày được nung nóng vừa phải trên bếp than, bọc qua một lớp vải sạch rồi miết đều tay lên từng phiến lá. Kỹ thuật ủi lá đòi hỏi sự cảm nhận nhiệt độ chính xác bằng trực giác, sao cho phiến lá phẳng lì như tờ giấy pơ-lu, giữ được màu trắng sữa tự nhiên và độ dẻo dai nguyên bản.

Kỹ thuật chuốt nan tre và uốn mười sáu vành nón

Bên cạnh lá nón, bộ khung sườn bằng tre là yếu tố cốt lõi quyết định hình dáng cân đối và độ vững chãi của sản phẩm tại làng nón Văn Quỹ Quảng Trị. Tre dùng làm vành nón phải là loại tre già mọc ở các cồn cát ven sông, có thớ thịt chắc, dẻo và không bị mối mọt. Cây tre sau khi chặt về được chẻ thành từng thanh nhỏ rồi đem ngâm nước vôi trong để phòng trừ sâu bọ trước khi bước vào công đoạn chuốt nan.

Bằng chiếc dao chuốt sắc lẹm, đôi bàn tay gân guốc của người thợ chẻ nan, chuốt từng chiếc vành tròn trịa, nhẵn bóng không một vết gợn gai. Khung nón lá chuẩn mực luôn được uốn khớp theo khuôn nón mười sáu vành với kích thước thu nhỏ dần từ vành đáy lên đến đỉnh nón. Con số mười sáu không chỉ là tỷ lệ vàng trong kiến trúc nón lá cổ truyền giúp tạo độ dốc thoai thoải thanh thoát để thoát nước mưa dễ dàng, mà còn phản ánh sự đăng đối hài hòa trong quan niệm thẩm mỹ dân gian.

Kỹ nghệ chằm nón thủ công độc đáo tại làng nón Văn Quỹ Quảng Trị

Kỹ nghệ chằm nón là thước đo tài hoa và sự nhẫn nại của người phụ nữ làng nón Văn Quỹ Quảng Trị, nơi mỗi đường kim mũi cước đều chứa đựng tình yêu tha thiết với nghề cha ông.

Quy trình ủi lá và xếp hai lớp nón đều đặn

Khác với nhiều vùng làm nón bình dân chỉ lợp một lớp lá mỏng manh, nón lá tạo tác tại làng nón Văn Quỹ Quảng Trị bắt buộc phải lợp hai lớp lá kè xếp chồng lên nhau. Giữa hai lớp lá trắng phau ấy là một lớp mo nang tre hoặc giấy mỏng chèn vào giữa, vừa gia tăng độ cứng cáp chống thấm nước mưa, vừa giữ cho chiếc nón không bị xô lệch trước những cơn gió lốc miền Trung dữ dội.

Người thợ đặt các vành tre vào khuôn nón mười sáu vành bằng gỗ đã được tiện gọt chính xác. Từng phiến lá kè Ba Lòng sau khi chọn lọc kỹ càng được xếp đều tăm tắp từ đỉnh xuống vành đáy, lớp nọ đè lên mép lớp kia chừng một ngón tay sao cho kín khít, phẳng phiu không để lộ khe hở. Thao tác xếp lá đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ để các đường gân lá chạy thẳng hàng, tạo nên bề mặt nón mịn màng như lụa.

Đường khâu giấu mối chỉ tinh tế và thanh thoát

Sau khi cố định lớp lá bằng các sợi giạt tạm thời, nghệ nhân làng Văn Quỹ bắt đầu công đoạn chằm nón lá thủ công bằng sợi cước trong suốt hoặc sợi chỉ nilon mảnh mai, dẻo dai. Dưới bàn tay thoăn thoắt, mũi kim luồn qua lớp lá dày rồi vòng qua vành tre một cách nhịp nhàng. Điểm đặc sắc trong kỹ thuật của làng nón Văn Quỹ Quảng Trị là nghệ thuật giấu mối chỉ khéo léo, các mũi khâu đều tăm tắp với khoảng cách chưa đầy hai milimét, nhìn từ xa như một đường ren chìm tinh xảo.

Từng đường chỉ khâu chạy vòng quanh mười sáu vành nón từ chóp nhọn dần xuống vành lớn nhất. Khi mũi kim cuối cùng hoàn tất ở vành đáy, người thợ tiến hành nức vành bằng sợi mây hoặc sợi cước dày hơn để nẹp chặt mép lá, giúp chiếc nón bền bỉ qua năm tháng sử dụng mà không lo bung tuột mép ngoài. Sự tinh tế ấy khiến chiếc nón lá Văn Quỹ khi soi dưới ánh nắng mặt trời hiện lên lớp lá trắng muốt, trong ngần, không một tì vết mối nối chỉ.

Đổi mới hoa văn nghệ thuật phục vụ du lịch

Nhằm thích ứng với thị hiếu thẩm mỹ đa dạng của du khách thập phương, các nghệ nhân làng Văn Quỹ đã không ngừng sáng tạo, kết hợp nghệ thuật thêu thùa và hội họa dân gian lên thân nón lá. Những chiếc nón giờ đây không chỉ có màu trắng mộc mạc đơn thuần mà còn được vẽ thêm phong cảnh non nước hữu tình, cây đa bến nước dòng Ô Lâu, hay những câu thơ ca ngợi vẻ đẹp quê hương xứ sở.

Kỹ thuật lồng hình ảnh giữa hai lớp lá tương tự như cách làm nón bài thơ xứ Huế cũng được người thợ Văn Quỹ vận dụng thuần thục, tạo nên những tác phẩm thủ công độc đáo. Khi đưa nón lên trước ánh sáng, những họa tiết hoa lá ẩn hiện sống động bên trong khiến người thưởng lãm không khỏi trầm trồ trước sự khéo léo và trí tưởng tượng phong phú của người thợ thủ công nơi này.

Nghệ nhân chằm nón lá thủ công tỉ mỉ từng đường kim mũi cước bên hiên nhà làng nón Văn Quỹ
Nghệ nhân chằm nón lá thủ công tỉ mỉ từng đường kim mũi cước bên hiên nhà làng nón Văn Quỹ

Bảo tồn nét đẹp di sản tại làng nón Văn Quỹ Quảng Trị

Đứng trước sự biến động của cơ chế thị trường và sự xuất hiện ồ ạt của các loại mũ nón công nghiệp hiện đại, việc giữ gìn và phát huy giá trị di sản làng nón Văn Quỹ Quảng Trị đang là mối quan tâm hàng đầu của chính quyền và người dân địa phương.

Tiêu chí kỹ thuậtQuy chuẩn thủ công nón lá Văn QuỹÝ nghĩa văn hóa và ứng dụng
Cấu trúc khung vànhChuốt từ tre già uốn tròn đúng mười sáu vànhTạo phom dáng thoai thoải thanh thoát và tối ưu thoát nước mưa
Lớp lá che phủHai lớp lá kè non ủi phẳng ép mo nang treChống thấm nước dầm và gia tăng độ bền chắc trước gió bão
Kỹ thuật đường khâuMũi cước ẩn đều đặn cách nhau dưới hai milimétTăng tính thẩm mỹ trang nhã và độ dẻo dai liên kết tổng thể
Thời gian chế tácMột ngày công tỉ mỉ cho mỗi chiếc nón chuẩnPhản ánh tâm huyết nhẫn nại và đức tính cần cù của người thợ
Giá trị sử dụngTrang phục thường nhật và quà tặng lưu niệmBiểu tượng văn hóa mộc mạc gìn giữ bản sắc xứ Quảng

Thách thức gìn giữ nghề xưa trong nhịp sống mới

Trong nhịp sống hiện đại hóa nhanh chóng, số lượng nghệ nhân làng Văn Quỹ cao tuổi nắm giữ bí quyết làm nón đang ngày một thưa vắng dần. Thu nhập từ công việc chằm nón lá thủ công còn khiêm tốn so với các ngành nghề dịch vụ mới, khiến thế hệ thanh niên trẻ tuổi có xu hướng tìm kiếm cơ hội việc làm tại các đô thị công nghiệp lớn thay vì ở lại nối nghiệp gia đình. Nguồn nguyên liệu lá kè Ba Lòng cũng trở nên khan hiếm hơn, đòi hỏi chi phí và công sức tìm kiếm ngày một lớn.

Dẫu vậy, tình yêu sâu nặng với nghề tổ vẫn âm ỉ cháy trong từng nếp nhà Văn Quỹ. Nhiều cụ bà đã bước sang tuổi thất thập cổ lai hy vẫn ngày ngày cặm cụi bên khung nón lá, kiên trì truyền dạy từng thao tác vót nan, tỉa lá cho con cháu với tâm nguyện không để ngọn lửa nghề truyền thống bị mai một trước thời gian. Tinh thần ấy tương đồng với nỗ lực gìn giữ nghề xưa tại làng nghề nấu rượu Kim Long, nghề đan lát người Vân Kiều và các vùng chuyên canh nông sản nức tiếng như hồ tiêu Quảng Trị.

Định hướng kết nối du lịch làng nghề bền vững

Để tạo ra luồng sinh khí mới cho làng nón Văn Quỹ Quảng Trị, hướng đi kết hợp giữa bảo tồn di sản văn hóa với phát triển du lịch trải nghiệm nông thôn đang được triển khai mạnh mẽ. Vị trí địa lý liền kề dòng sông Ô Lâu và cách không xa quần thể di tích Thành cổ Quảng Trị tạo điều kiện thuận lợi để xây dựng các tuyến tham quan liên kết, đưa du khách về tận xưởng nón trải nghiệm công đoạn chằm nón cùng nghệ nhân.

Những hoạt động giao lưu thực tế này không chỉ mang lại nguồn sinh kế ổn định hơn cho người làm nón mà còn khơi dậy niềm tự hào sâu sắc trong lòng cộng đồng dân cư. Mỗi chiếc nón lá theo chân du khách trong và ngoài nước trở về sẽ là một đại sứ văn hóa mộc mạc, lan tỏa vẻ đẹp hiền hòa, đằm thắm của con người và mảnh đất làng nón Văn Quỹ Quảng Trị đến với bạn bè muôn phương.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Trị

quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Quảng Trị.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất