Nghề đan lát người Vân Kiều - Tinh hoa mây tre giữa đại ngàn Trường Sơn
NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Dọc theo triền dốc của dãy núi Trường Sơn hùng vĩ nơi các huyện Đakrông và Hướng Hóa định hình bản sắc, nghề đan lát người Vân Kiều đã trở thành mạch nguồn văn hóa bền bỉ nuôi dưỡng đời sống sinh hoạt của bao nóc nhà sàn. Từng sợi mây dẻo dai và thanh tre già được bàn tay người đàn ông trong gia đình chọn lọc kỹ lưỡng, đan cài khéo léo để tạo thành những vật dụng gắn bó máu thịt với nương rẫy, sông suối và bản làng qua năm tháng.
Cội nguồn lịch sử của nghề đan lát người Vân Kiều
Sinh sống tự bao đời giữa đại ngàn rừng sâu rậm rạp, đồng bào dân tộc Bru - Vân Kiều đã sáng tạo nên hệ thống công cụ lao động thích ứng hoàn hảo với môi trường tự nhiên. Nghề thủ công này không chỉ đơn thuần tạo ra đồ dùng sinh hoạt mà còn đánh dấu bước tiến văn minh trong quá trình chế ngự và hòa nhập với núi rừng.
Không gian cư trú giữa đại ngàn Trường Sơn
Cộng đồng người Bru - Vân Kiều cư ngụ chủ yếu ở vùng sườn tây tỉnh Quảng Trị, nơi có địa hình đồi núi dốc đứng, nhiều khe suối hiểm trở và khí hậu mưa ngút ngàn. Trong điều kiện phương tiện giao thông còn hạn chế, nhu cầu vận chuyển nông sản từ nương rẫy về bản và trữ lương thực trong gia đình đã thôi thúc người dân tận dụng nguồn lâm sản dồi dào xung quanh.
Từ những chiếc gùi thô sơ phục vụ gieo hạt tỉa bắp thuở ban đầu, nghề đan lát người Vân Kiều đã không ngừng tích lũy kinh nghiệm, cải tiến kỹ thuật đan cài để hình thành nên một kho tàng vật dụng phong phú. Những chiếc gùi, nia, nong, thúng và giỏ bẫy cá đã trở thành những người bạn đồng hành trung thành của mỗi người dân từ thuở lọt lòng cho đến khi nhắm mắt xuôi tay.
Vị thế của nghề thủ công trong gia đình và dòng họ
Trong quan niệm truyền thống của người Vân Kiều, đan lát là công việc mang tính biểu tượng khẳng định sự trưởng thành, cần mẫn và tài hoa của người đàn ông. Nếu như phụ nữ thể hiện sự khéo léo qua nghề dệt thổ cẩm người Pa Cô Đakrông hay chắp nối hạt cườm trang phục, thì các chàng trai từ tuổi thiếu niên đã phải học cách chẻ nan, đan gùi từ cha ông.
Một người đàn ông biết đan những chiếc gùi apeih tinh xảo, những chiếc mâm mây cân đối luôn nhận được sự nể trọng đặc biệt từ dân bản và gia đình nhà gái. Kỹ thuật đan được truyền miệng và cầm tay chỉ việc trong gia đình, từ đời này sang đời khác, tạo nên sợi dây liên kết bền chặt giữa các thế hệ dưới mái nhà sàn rêu phong.
Nguồn nguyên liệu mây tre của nghề đan lát người Vân Kiều
Chất lượng và độ bền bỉ của từng sản phẩm thủ công phụ thuộc trực tiếp vào việc khai thác đúng chủng loại lâm sản tự nhiên. Tinh thần tôn trọng rừng già được thể hiện rõ qua cách đồng bào chọn thời điểm và phương pháp thu hái nguyên liệu.
Tuyển chọn tre nứa và lồ ô đủ tuổi trưởng thành
Để làm phần nan chính tạo khung sườn cho đồ đan, người thợ luôn cất công lặn lội vào sâu trong rừng già để tìm kiếm mây tre đại ngàn Đakrông. Cây tre, nứa, nứa tép hay lồ ô được chọn phải là những cây già từ ba năm tuổi trở lên, thân thẳng tắp, mắt thưa và không bị sâu mọt hay cụt ngọn.
Đồng bào có kinh nghiệm lâu đời chỉ đi chặt tre vào những ngày cuối tháng hoặc đêm không trăng để hạn chế lượng đường và nước tích tụ trong thân cây, giúp nan sau khi chẻ không bị mối mọt gặm nhấm. Tre nứa sau khi đốn hạ được kéo về bản, róc sạch cành nhánh và ngâm dưới dòng suối chảy trong vài tuần để gia tăng độ dẻo dai trước khi bước vào công đoạn tạo tác.
Khai thác mây rừng dẻo dai theo chu kỳ mùa trăng
Nếu tre nứa tạo nên bộ khung vững chãi thì sợi mây chính là chất kết dính mềm mại làm nên độ bền kỳ diệu của nghề đan lát người Vân Kiều. Các loại mây nước, mây rơm, mây song mọc tự nhiên trên các vách đá cheo leo được người thợ luồn rừng thu hái bằng những nhát dao vạt chuẩn xác.
Sợi mây chuẩn phải có độ dài từ năm đến mười mét, đường kính đều đặn, vỏ óng vàng và ruột đặc dẻo. Sau khi tước bỏ lớp gai nhọn ngoài vỏ, thân mây được cuộn tròn thành từng bó mang về phơi dưới bóng râm để giữ độ đàn hồi tự nhiên, sẵn sàng cho công đoạn xâu chuốt làm viền miệng gùi và hoa văn trang trí.
Kỹ thuật chẻ nan và vót sợi mượt mà chuẩn xác
Khâu quyết định độ tinh xảo của sản phẩm chính là kỹ thuật chẻ nan vót mây đòi hỏi sự tỉ mỉ và đôi bàn tay khéo léo phi thường của nghệ nhân. Bằng chiếc dao đi rừng chuyên dụng có lưỡi cong sắc lẹm, người thợ róc bỏ lớp cật cứng bên ngoài, sau đó chẻ thân tre thành từng thanh nan mỏng đều tăm tắp như sợi chỉ.
Từng thanh nan tiếp tục được đưa qua lưỡi dao để vót nhẵn bóng cả hai mặt, loại bỏ hoàn toàn các dằm xơ có thể gây tổn thương cho da khi sử dụng. Nan dành cho phần thân gùi đòi hỏi độ dẻo vừa phải, nan nẹp vành cần độ dày chắc khỏe, còn nan đan hoa văn thì phải mỏng nhẹ và phẳng phiu tuyệt đối.

Kỹ thuật chế tác đặc trưng của nghề đan lát người Vân Kiều
Sự đa dạng về mẫu mã và chức năng sử dụng của đồ đan lát Vân Kiều thể hiện trí tuệ dân gian sâu sắc trong việc giải quyết các nhu cầu thiết thực của cuộc sống thường nhật. Từng chi tiết nhỏ đều được tính toán khoa học để giảm tải sức nặng và chịu đựng sự khắc nghiệt của thời tiết.
Chiếc gùi apeih bền bỉ trên nương rẫy dốc cao
Trong kho tàng sản phẩm thủ công, gùi apeih truyền thống (còn gọi là a chói hoặc a dăng tùy theo công năng và kích thước) là vật dụng tiêu biểu nhất của người Vân Kiều. Gùi có dáng thuôn dài, phần đáy vuông đan bằng gỗ chắc chắn hoặc đan lóng khít dày dặn, phần thân nở rộng dần lên miệng để chứa được nhiều vật phẩm.
Người thợ kết hợp linh hoạt giữa đan lóng mốt ở phần đáy và hoa văn đan lóng đôi, lóng ba ở phần thân gùi tạo nên những đường gân nổi hình quả trám hoặc ziczac mạnh mẽ. Quai gùi được bện kỳ công từ sợi mây dẻo hoặc vỏ cây rừng mềm dai, gắn kết chặt chẽ vào thân gùi để phân tán đều trọng lực lên đôi vai người mang, giúp bà con dễ dàng leo dốc vượt đèo khi gùi lúa, gùi củi hay gùi bầu nước từ suối về bản.
Mâm mây Pa điền xang trang trọng trong nghi lễ
Một đỉnh cao nghệ thuật khác của nghề đan lát người Vân Kiều chính là mâm mây Pa điền xang, vật dụng thiêng liêng chuyên dùng để dâng lễ cúng thần linh hoặc đãi khách quý trong các dịp trọng đại. Mâm mây có cấu trúc hai phần tách biệt gồm phần mặt mâm tròn vành rộng và phần chân đế uốn cong hình cánh sen nâng đỡ vững chắc.
Mặt mâm được đan hoàn toàn bằng những sợi cật mây tinh tuyển, đan khít khao đến mức có thể đựng nước không rò rỉ. Hoa văn trang trí trên mặt mâm mây là sự phối ngẫu hài hòa giữa các dải mây tự nhiên và mây nhuộm màu từ lá cây rừng, tái hiện hình ảnh ngọn núi, dòng suối và vầng trăng khuyết biểu trưng cho sự che chở của giàng đối với con người.
Bí quyết gác bếp hun khói tạo sắc nâu óng ả
Nét độc đáo không thể trộn lẫn của đồ đan lát vùng cao Quảng Trị là kỹ thuật gác bếp hun khói chống mọt sau khi hoàn thiện công đoạn đan tạo hình. Các vật dụng sau khi trau chuốt được đặt ngay ngắn trên giàn bếp củi trên cao trong gian nhà sàn của gia đình.
Khói bếp từ củi rừng chứa nhiều tinh dầu tự nhiên ngày qua ngày thẩm thấu sâu vào từng thớ tre sợi mây, làm khô kiệt độ ẩm còn sót lại và tạo thành một lớp màng bảo vệ ngăn ngừa tuyệt đối sự xâm nhập của mọt gỗ. Hơn thế nữa, khói bếp hun đúc theo năm tháng còn phủ lên sản phẩm một lớp men bóng loáng màu cánh gián hoặc màu hổ phách cổ kính, biến đồ dùng gia đình thành những tác phẩm mỹ nghệ mang đậm dấu ấn thời gian.

| Loại hình sản phẩm | Nguyên liệu và kỹ thuật đan | Công năng đời sống và giá trị văn hóa |
|---|---|---|
| Gùi apeih truyền thống | Tre cật già, mây rừng, hoa văn đan lóng đôi | Mang củi, chở lúa nương, vận chuyển bầu nước vượt đèo dốc |
| Mâm mây Pa điền xang | Sợi mây nước chuốt mịn, uốn chân đế tròn | Đựng lễ vật dâng cúng thần linh, bày tiệc thết đãi khách quý |
| Hộp đựng cơm típ tre | Lồ ô mỏng đan hai lớp lồng khít khao | Giữ ấm cơm nếp dẻo thơm mang lên nương rẫy canh tác |
| Dụng cụ đánh bắt suối | Nứa tép chẻ mảnh, nan đan mắt cáo thông thoáng | Đơm, đó, giỏ bắt cá trên các khe suối ngàn quanh bản làng |
Bảo tồn và lan tỏa giá trị nghề đan lát người Vân Kiều
Trước làn sóng hiện đại hóa và sự xuất hiện ồ ạt của các vật dụng nhựa giá rẻ, nghề đan mây tre truyền thống của đồng bào miền núi Quảng Trị đang đứng trước những thách thức to lớn để duy trì ngọn lửa di sản. Việc bảo tồn nghề không chỉ bảo vệ một phương thức thủ công mà còn giữ gìn cốt cách tâm hồn của cả một tộc người.
Biểu tượng kết nối tâm linh và phong tục tập quán
Mỗi vật phẩm đan lát trong đời sống người Vân Kiều đều mang chở giá trị biểu tượng tinh thần sâu sắc gắn liền với vòng đời con người và các nghi lễ nông nghiệp. Trong các dịp lễ hội lớn như lễ hội đập trống người Ma Coong, lễ cúng cơm mới hay lễ mừng lúa lên chòi, chiếc mâm mây và gùi thiêng luôn giữ vị trí trung tâm để kết nối trần gian với các vị thần linh sông núi.
Khi thưởng thức ẩm thực vùng cao như món thịt trâu lá trơng Quảng Trị bên ché rượu cần hay nhâm nhi tách cà phê Khe Sanh đượm nồng, sự hiện diện của những chiếc giỏ mây, nong tre mộc mạc chính là chất xúc tác tôn vinh phong vị ẩm thực đặc sắc của vùng đất từng ghi dấu Chiến dịch Đường 9 Khe Sanh năm 1968 oanh liệt giáp ranh Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng.
Nỗ lực gìn giữ di sản trong dòng chảy hiện đại
Nhận thức rõ giá trị của nghề thủ công truyền thống, các cấp chính quyền và cộng đồng địa phương tại Hướng Hóa và Đakrông đã triển khai nhiều giải pháp thiết thực nhằm chấn hưng nghề đan lát. Những lớp truyền dạy kỹ năng chẻ nan, đan gùi cho thanh thiếu niên được tổ chức thường xuyên tại nhà sinh hoạt cộng đồng, giúp thế hệ trẻ trân quý mồ hôi và tài hoa của tiền nhân.
Hệ thống dụng cụ đan lát thủ công nay còn được định hướng cải tiến mẫu mã để trở thành sản phẩm lưu niệm du lịch độc đáo phục vụ du khách khám phá văn hóa vùng cao. Đồng hành cùng công cuộc bảo tồn bản sắc văn hóa Bru Vân Kiều, cổng thông tin Quảng Trị NSSC luôn chú trọng giới thiệu các mô hình làng nghề khởi nghiệp sáng tạo gắn với du lịch sinh thái cộng đồng.
Dưới bóng mát của những nếp nhà sàn nghiêng mình bên triền dốc Trường Sơn, âm thanh lách cách của dao vót nan và tiếng sột soạt của sợi mây đan lóng vẫn ngân vang trầm bổng. Tinh hoa nghề đan lát người Vân Kiều sẽ mãi là khúc ca ca ngợi vẻ đẹp lao động bền bỉ, lưu giữ hồn thiêng của rừng già ngàn năm trong từng nếp nan mây tre bất tử.
NSSC Quảng Trị
quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Quảng Trị.
Bài liên quan
Làng nghề nước mắm Bảo Ninh - Giọt mật biển khơi mặn mòi hương vị truyền thống
Làng nghề nước mắm Bảo Ninh nổi danh với bí quyết ủ chượp cá nục mu và cá cơm than cho ra dòng nước mắm cốt màu hổ phách ngọt đậm đà vị biển Đồng Hới.
Làng nghề chiếu cói An Xá - Di sản dệt chiếu hơn sáu thế kỷ bên dòng Kiến Giang
Làng nghề chiếu cói An Xá lưu giữ nghệ thuật dệt chiếu hoa truyền thống hơn 600 năm tuổi với sợi cói mềm mại, hoa văn sắc sảo đậm đà hồn quê xứ Lệ Thủy.
Làng nón Văn Quỹ Quảng Trị - Tinh hoa chằm nón lá hơn năm thế kỷ bên dòng Ô Lâu
Làng nón Văn Quỹ Quảng Trị lưu giữ nét đẹp nghề chằm nón lá thủ công hơn 500 năm tuổi với kỹ thuật khâu mười sáu vành tinh xảo bền bỉ trước nắng gió miền Trung.



