Địa đạo Vịnh Mốc - Kỳ tích làng ngầm bất khuất trong lòng đất thép
NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Dọc theo dải bờ biển phía bắc sông Bến Hải, những rặng tre gai xanh rì ôm lấy ngọn đồi đất đỏ bazan cổ thụ nhìn thẳng ra vùng biển Đông lộng gió. Ẩn sâu hàng chục mét dưới lớp đất đồi kiên cố của thôn Vịnh Mốc ấy, địa đạo Vịnh Mốc mở ra một thế giới ngầm kỳ vĩ gồm ba tầng hầm liên hoàn, nơi hàng trăm con người từng kiên cường sinh sống, chiến đấu và ươm mầm sự sống suốt những năm tháng khốc liệt nhất.
Bối cảnh lịch sử và quá trình đào dựng địa đạo Vịnh Mốc
Trong lịch sử nghệ thuật chiến tranh nhân dân Việt Nam thế kỷ XX, hệ thống làng hầm Vĩnh Linh với hạt nhân tiêu biểu là địa đạo Vịnh Mốc được giới nghiên cứu lịch sử quân sự đánh giá là một kỳ quan kiến trúc công sự ngầm độc đáo. Sự ra đời của công trình ngầm này bắt nguồn trực tiếp từ vị thế địa chiến lược đặc biệt của vùng đất tuyến đầu giới tuyến trong giai đoạn 1965 – 1972.
Vị trí địa chiến lược nơi tuyến đầu Vĩnh Linh
Thôn Vịnh Mốc thuộc xã Vĩnh Thạch (nay là xã Kim Thạch, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị), tọa lạc trên một quả đồi đất đỏ bazan phong hóa từ đá núi lửa cổ có diện tích khoảng 7 héc-ta, nằm sát mép biển Đông và cách bờ Bắc thực thể vĩ tuyến 17 sông Bến Hải khoảng 6 ki-lô-mét về phía bắc, cách thị trấn Hồ Xá khoảng 13 ki-lô-mét về phía đông. Từ đầu năm 1965, khi chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân leo thang ra miền Bắc, khu vực huyện Vĩnh Linh trở thành trọng điểm đánh phá ác liệt bởi đây vừa là hậu phương trực tiếp của mặt trận Trị – Thiên, vừa là căn cứ xuất phát của các đoàn thuyền tiếp tế vượt biển ra đảo tiền tiêu Cồn Cỏ cách bờ biển Vịnh Mốc khoảng 15 hải lý.
Theo số liệu thống kê lịch sử giai đoạn 1965 – 1972, trên diện tích nhỏ hẹp của khu vực Vĩnh Linh, các loại máy bay ném bom chiến lược B-52, máy bay phản lực cường kích cùng pháo hạm từ biển Đông và pháo tầm xa đã trút xuống hơn nửa triệu tấn bom đạn — tính trung bình mỗi người dân Vĩnh Linh phải gánh chịu khoảng 7 tấn bom đạn các loại. Toàn bộ nhà cửa, trường học và cây cối trên mặt đất tại thôn Vịnh Mốc đều bị san phẳng. Đứng trước thử thách sinh tử ấy, với phương châm "Một tấc không đi, một ly không rời", Đảng bộ, lực lượng vũ trang và nhân dân thôn Vịnh Mốc dưới sự chỉ đạo chiến lược của Trung ương Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các nhà lãnh đạo quê hương Quảng Trị như Tổng Bí thư Lê Duẩn, Tổng Tư lệnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp và đồng chí Trần Hữu Dực đã quyết định chuyển toàn bộ cuộc sống từ mặt đất xuống lòng đất để vừa bảo toàn lực lượng, vừa giữ vững mạch máu tiếp viện cho đảo Cồn Cỏ và miền Nam.
Hai nghìn ngày đêm kiến tạo làng ngầm bằng sức người
Công cuộc khởi đào địa đạo Vịnh Mốc bắt đầu từ đầu năm 1965 và hoàn thiện đồng bộ vào năm 1967 dưới sự chỉ huy trực tiếp của đồng chí Lê Xuân Vy — Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, khi ấy là Đồn trưởng Đồn Công an nhân dân vũ trang 140 đóng tại Vịnh Mốc kiêm Bí thư Đảng ủy xã Vĩnh Thạch. Không có máy móc cơ giới hiện đại hay thiết bị trắc địa chuyên dụng, quân và dân thôn Vịnh Mốc cùng các chiến sĩ Đồn Công an vũ trang 140 chỉ sử dụng những dụng cụ cầm tay thô sơ như cuốc chim, thuổng sắt, xẻng ngắn cán, xe cút kít cải tiến từ vỏ bom bi và chiếc la bàn quân sự cũ để định hướng đào ngầm từ nhiều mũi khác nhau trong lòng đồi đất đỏ rồi gặp nhau chính xác ở trục giữa.
Trong suốt gần hai năm lao động kiên cường dưới làn mưa bom bão đạn, với khoảng 18.000 ngày công lao động miệt mài bất kể ngày đêm, quân và dân nơi đây đã đào đắp và vận chuyển hơn 6.000 mét khối đất đá ra ngụy trang lấp các hố bom hoặc đổ xuống biển vào ban đêm để xóa dấu vết. Kết quả của ý chí sắt đá ấy là một công trình kiến trúc ngầm đồ sộ mang tên địa đạo Vịnh Mốc, kết nối cùng 114 địa đạo lớn nhỏ khác trên khắp các xã của huyện Vĩnh Linh với tổng chiều dài hơn 40 ki-lô-mét tạo thành hệ thống làng hầm Vĩnh Linh huyền thoại.
| Thông số kỹ thuật và hạng mục | Số liệu đo đạc thực tế tại di tích | Chức năng và ý nghĩa trong cấu trúc địa đạo |
|---|---|---|
| Thời gian khởi đào và hoàn thành | Từ đầu năm 1965 đến cuối năm 1966 – đầu 1967 | Huy động khoảng 18.000 ngày công của dân quân và bộ đội |
| Khối lượng đất đá đào đắp | Khoảng 6.000 m3 đất đỏ bazan và đất sét phong hóa | Vận chuyển thủ công bằng cuốc chim, thuổng sắt, thúng mủng |
| Tổng chiều dài trục đường hầm | Dài gần 2.034 m (trục chính bảo tồn hơn 1.701 m) | Gồm cấu trúc đường hầm ba tầng thông nhau theo hình xương cá |
| Độ sâu của ba tầng địa đạo | Tầng 1 sâu 8 – 10 m; Tầng 2 sâu 12 – 15 m; Tầng 3 sâu 22 – 23 m | Phân tầng khoa học cho chiến đấu, sinh hoạt gia đình và kho hậu cần |
| Kích thước tiết diện lòng hầm | Cao từ 1,6 m đến 1,8 m; rộng từ 0,9 m đến 1,2 m | Thiết kế vòm cuốn tự chịu lực không cần trụ chống ở nhiều đoạn |
| Hệ thống cửa ra vào địa đạo | Gồm mười ba cửa hầm thông ra biển và lên đồi | 7 cửa thông ra bờ biển Đông và 6 cửa thông lên sườn đồi |
| Công trình phúc lợi dưới lòng đất | Hội trường ngầm trong lòng đất, trạm xá, nhà hộ sinh, bếp, giếng | Đảm bảo đời sống cho hàng trăm cư dân suốt gần 2.000 ngày đêm |
| Dấu mốc sự sống biểu tượng | Mười bảy em bé chào đời dưới hầm địa đạo Vịnh Mốc | Không một người dân nào trong địa đạo bị thương vong bởi bom đạn |
Kiến trúc công sự ngầm ba tầng của địa đạo Vịnh Mốc
Điểm khác biệt căn bản giữa địa đạo Vịnh Mốc với nhiều công trình địa đạo chỉ thuần túy phục vụ ẩn nấp chiến đấu là nơi đây được quy hoạch như một ngôi làng truyền thống thu nhỏ hoàn chỉnh dưới lòng đất. Lợi dụng đặc tính cơ lý tự nhiên của tầng đất đỏ bazan pha sét tại đồi Vịnh Mốc — khi còn nằm trong lòng đất thì mềm dẻo dễ đào bằng thuổng sắt, nhưng khi tiếp xúc với không khí thông gió lại kết tảng cứng rắn như đá ong — các chiến sĩ và người dân đã tạo nên một hệ thống kiến trúc ngầm vô cùng bền vững.
Hệ thống trục hầm chính và cấu trúc ba tầng sâu
Toàn bộ mạng lưới địa đạo Vịnh Mốc chạy dọc theo sống đồi theo hướng đông nam – tây bắc. Lòng đường hầm được khoét theo hình vòm cuốn cân đối với chiều cao trung bình từ 1,6 mét đến 1,8 mét và chiều rộng từ 0,9 mét đến 1,2 mét, giúp người trưởng thành có thể đi lại thẳng lưng thoải mái. Điểm sáng tạo bậc thầy của kỹ thuật đào hầm Vĩnh Linh là cấu trúc đường hầm ba tầng ở các độ sâu khác nhau, được kết nối liên hoàn bằng các bậc cấp đất nện và ngách rẽ chữ Z nhằm triệt tiêu sóng xung kích của bom nổ:
- Tầng hầm thứ nhất (độ sâu từ 8 đến 10 mét so với mặt đồi): Được bố trí gần mặt đất nhất, kết nối trực tiếp với hệ thống giao thông hào chiến đấu trên đỉnh đồi và các ụ súng phòng không, đài quan sát mặt biển để lực lượng dân quân du kích cơ động tác chiến nhanh.
- Tầng hầm thứ hai (độ sâu từ 12 đến 15 mét so với mặt đồi): Là tầng trung tâm rộng lớn nhất của ngôi làng ngầm, nơi tập trung toàn bộ các căn hộ gia đình của nhân dân thôn Vịnh Mốc cùng các công trình công cộng như hội trường ngầm trong lòng đất, phòng họp Đảng ủy, trạm y tế, phòng hộ sinh, giếng nước ngọt và bếp Hoàng Cầm.
- Tầng hầm thứ ba (độ sâu từ 22 đến 23 mét so với mặt đồi, ngang mực nước biển): Là tầng sâu và kiên cố nhất của cấu trúc đường hầm ba tầng, được dùng làm kho cất giấu vũ khí, lương thực, thuốc men dự trữ chiến lược để trung chuyển tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ và là nơi trú ẩn an toàn tuyệt đối khi đối phương sử dụng bom xuyên phá sâu.

Mười ba cửa hầm và kỹ thuật thông hơi thoát hiểm
Để đảm bảo khả năng cơ động ra vào, thoát hiểm và lưu thông không khí tự nhiên cho ngôi làng ngầm, địa đạo Vịnh Mốc được thiết kế mười ba cửa hầm thông ra biển và thông lên các sườn đồi xung quanh, đánh số từ Cửa số 1 đến Cửa số 13. Trong đó, có 6 cửa hầm mở lên phía đỉnh và sườn đồi dưới tán tre gai kết nối với hệ thống hào giao thông chiến đấu; đặc biệt có 7 cửa hầm mở thông trực tiếp ra vách đất sát mép bãi biển Đông. Chính 7 cửa hầm hướng biển này vừa đón gió biển điều hòa nhiệt độ mát mẻ bên trong lòng hầm và thoát nước mưa tự nhiên, vừa là bến xuất phát bí mật để quân dân Vịnh Mốc vận chuyển lương thực, vũ khí ra thuyền vượt biển tiếp viện cho đảo Cồn Cỏ.
Tại mỗi vị trí trong số mười ba cửa hầm thông ra biển và lên đồi đều lắp đặt khung cột gỗ lim hoặc gỗ mít rừng chắc chắn để chống sạt lở đất đá khi bom nổ gần. Dọc theo trục đường hầm chính còn có 3 giếng thông hơi lớn khoan thẳng đứng từ tầng hầm lên mặt đồi theo hình phễu ngược, giúp hút gió tươi từ biển đẩy khí độc thoát lên trên cao.
Tổ hợp công trình sinh hoạt trong lòng đất đỏ
Đi dọc theo trục chính ở tầng hai của địa đạo Vịnh Mốc, cứ cách khoảng 3 đến 5 mét hai bên vách hầm lại có những ô đất khoét sâu vào vách rộng khoảng 1,8 mét x 0,8 mét được gọi là các "căn hộ gia đình". Tổng cộng có hàng chục căn hộ gia đình như thế dành cho từng hộ dân gồm từ 2 đến 4 người sinh sống ổn định; bên cạnh mỗi căn hộ đều khoét một hốc nhỏ trên vách để đặt đèn dầu và cất giữ vật dụng cá nhân.
Bên cạnh khu căn hộ gia đình, hệ thống hạ tầng xã hội phục vụ đời sống vật chất và tinh thần của ngôi làng ngầm được thiết kế hết sức khoa học. Nổi bật nhất là hội trường ngầm trong lòng đất rộng hơn 40 mét vuông có sức chứa từ 50 đến 60 người — nơi thường xuyên diễn ra các buổi họp chi bộ, chiếu phim nhựa bằng máy phát điện quay tay, biểu diễn văn nghệ và lớp học chữ cho trẻ em dưới ánh đèn dầu. Cách đó không xa là hệ thống 3 giếng nước ngọt ngầm mạch nước trong vắt, khu nhà tắm, trạm phẫu thuật cấp cứu, nhà hộ sinh và hệ thống giếng nước ngọt và bếp Hoàng Cầm có rãnh dẫn khói tản âm dưới lòng đất giúp nấu cơm ngay giữa ban ngày mà không lộ làn khói.

Sự sống diệu kỳ và dấu ấn lịch sử tại địa đạo Vịnh Mốc
Hơn cả một pháo đài quân sự bằng đất đá, giá trị nhân văn cao cả làm nên tầm vóc bất hủ của địa đạo Vịnh Mốc chính là câu chuyện về sự sống con người nảy mầm và chiến thắng sự hủy diệt. Suốt gần 2.000 ngày đêm (từ năm 1966 đến năm 1972) bám trụ dưới lòng đất sâu, người dân Vịnh Mốc đã viết nên một thiên anh hùng ca tràn đầy niềm lạc quan và tình yêu cuộc sống.
Bản anh hùng ca bám trụ cùng mười bảy mầm sống
Trong những năm tháng ác liệt nhất khi trên mặt đồi Vịnh Mốc không còn một bóng cây nguyên vẹn, đối phương đã sử dụng cả loại bom khoan có ngòi nổ chậm xuyên sâu hàng chục mét xuống lòng đất nhằm phá hủy hệ thống làng hầm Vĩnh Linh. Có những quả bom tấn hạng nặng rơi xuyên từ mặt đồi xuống sát vách tầng 2 của địa đạo nhưng không nổ (hiện nay dấu tích hố bom khoan tại khu vực Cửa số 4 vẫn còn được bảo tồn nguyên trạng như một chứng tích lịch sử). Bất chấp hiểm nguy rình rập từng giờ, trong suốt thời gian sinh sống dưới lòng địa đạo Vịnh Mốc, không có bất kỳ một người dân nào bị tử vong do bom đạn đánh sập hầm.
Xúc động và kỳ diệu hơn cả, ngay bên trong căn hầm hộ sinh nhỏ hẹp ở tầng 2 dưới độ sâu hơn 12 mét thiếu thốn ánh sáng mặt trời và thuốc men, đã có mười bảy em bé chào đời dưới hầm địa đạo Vịnh Mốc trong niềm vui vỡ òa của cả ngôi làng ngầm. Tiếng khóc chào đời của mười bảy em bé chào đời dưới hầm cùng tiếng trẻ thơ đánh vần học bài trong hội trường ngầm trong lòng đất giữa tiếng bom gầm rú trên mặt đất đã trở thành biểu tượng bất diệt cho sức sống mãnh liệt của dân tộc Việt Nam — một dân tộc luôn lấy nhân nghĩa, sự sống và khát vọng hòa bình để chiến thắng bạo tàn.
Hậu phương vững chắc chi viện cho tiền tiêu biển đảo
Không chỉ tự bảo vệ cuộc sống của gần 300 cư dân tại chỗ và hàng trăm cán bộ, bộ đội dừng chân, địa đạo Vịnh Mốc còn hoàn thành xuất sắc sứ mệnh là căn cứ hậu cần tiền phương chi viện trực tiếp cho đảo Cồn Cỏ anh hùng. Với khẩu hiệu hành động "Cồn Cỏ có bộ đội, Vịnh Mốc có nhân dân; Cồn Cỏ đánh thắng, Vịnh Mốc lập công", từ 7 cửa hầm mở thông ra bờ biển của địa đạo, các đội thuyền cảm tử của dân quân Vĩnh Linh đã tổ chức hàng trăm chuyến vượt biển trong đêm tối, vận chuyển an toàn hàng trăm tấn gạo, nước ngọt, đạn dược và đưa thương binh từ đảo Cồn Cỏ về trạm phẫu thuật ngầm trong lòng địa đạo Vịnh Mốc cứu chữa kịp thời.
| Hạng mục sinh hoạt và chiến đấu | Vị trí phân bố trong địa đạo | Giá trị lịch sử và nhân văn tiêu biểu |
|---|---|---|
| Khu căn hộ gia đình ngầm | Dọc hai bên vách trục chính tầng 2 | Các hốc đất 1,8 m x 0,8 m nơi hàng chục hộ dân sinh sống ổn định |
| Hội trường ngầm trong lòng đất | Trung tâm tầng 2 (sức chứa 50 – 60 người) | Nơi hội họp, chiếu phim, biểu diễn văn nghệ và lớp học cho trẻ em |
| Hầm hộ sinh và Trạm phẫu thuật | Nhánh hầm yên tĩnh thuộc tầng 2 | Nơi mười bảy em bé chào đời dưới hầm và cứu chữa thương binh |
| Giếng nước ngọt và bếp Hoàng Cầm | Khu hậu cần tầng 2 có rãnh tản khói ngầm | Gồm 3 giếng nước ngọt trong vắt và bếp nấu không lộ khói lên mặt đất |
| Kho dự trữ chiến lược tầng 3 | Độ sâu 22 – 23 m ngang mực nước biển | Chứa hàng trăm tấn lương thực, đạn dược tiếp viện cho đảo Cồn Cỏ |
| Nhà bảo tàng Địa đạo Vịnh Mốc | Khuôn viên mặt đất phía trước lối vào | Trưng bày bức ảnh "O du kích nhỏ" và hàng trăm hiện vật đào hầm gốc |
Giá trị di sản và công tác bảo tồn địa đạo Vịnh Mốc
Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, khu di tích địa đạo Vịnh Mốc nhanh chóng trở thành một bảo tàng sống động về lịch sử đấu tranh bảo vệ Tổ quốc và nghệ thuật kiến trúc quân sự truyền thống của người Việt. Ngày 09 tháng 12 năm 2013, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2383/QĐ-TTg xếp hạng Di tích lịch sử Địa đạo Vịnh Mốc và hệ thống làng hầm Vĩnh Linh là Di tích quốc gia đặc biệt.
Không gian Nhà bảo tàng và khu trưng bày ngoài trời
Bước vào quần thể di tích dưới bóng mát của những lũy tre làng Vĩnh Linh, công trình điểm nhấn đầu tiên là Nhà bảo tàng Địa đạo Vịnh Mốc mang dáng mái nhọn hình chữ A vươn cao. Bên trong Nhà bảo tàng Địa đạo Vịnh Mốc lưu giữ hàng trăm hiện vật gốc xúc động như những chiếc cuốc chim, thuổng sắt đã mòn vẹt lưỡi qua 18.000 ngày công đào đất đá, xe cút kít tự chế từ vỏ bom bi, đèn dầu mù u làm bằng vỏ đạn pháo, nôi tre đan từng ru ngủ những em bé sinh ra trong hầm và bức ảnh nổi tiếng "O du kích nhỏ" của nhà báo Phan Thoan. Bên cạnh bảo tàng là khu trưng bày vỏ bom đạn ngoài trời và sa bàn toàn cảnh hệ thống làng hầm Vĩnh Linh.
Bảo tồn di tích gắn với văn hóa bản địa
Để gìn giữ bền vững giá trị của Di tích quốc gia đặc biệt này trước tác động của khí hậu nhiệt đới và sóng biển xâm thực, tỉnh Quảng Trị đã triển khai nhiều giải pháp bảo tồn khoa học kết hợp phát huy bản sắc văn hóa vùng Vĩnh Linh:
- Gia cố chống sạt lở vòm hầm và bờ kè biển Vịnh Mốc: Toàn bộ các đoạn hầm xung yếu và mười ba cửa hầm thông ra biển cũng như thông lên đồi được gia cố chống thấm, thông gió tự nhiên kết hợp chiếu sáng điện áp thấp an toàn, giữ nguyên bề mặt đất đỏ bazan nguyên bản.
- Bảo tồn hệ sinh thái rừng tre và cây bản địa trên mặt đồi: Rặng tre gai và thảm thực vật trên đỉnh đồi Vịnh Mốc được chăm sóc dày đặc để rễ cây giữ đất tự nhiên, ngăn nước mưa xói mòn thẩm thấu xuống cấu trúc đường hầm ba tầng bên dưới.
- Kết nối không gian văn hóa lễ hội và sản vật đất đỏ Vĩnh Linh: Từ khu di tích địa đạo Vịnh Mốc tại xã Kim Thạch, mạch nguồn văn hóa bản địa Vĩnh Linh gắn kết chặt chẽ với những lễ hội dân gian lâu đời như lễ hội rước thần làng Tùng Luật của cư dân vùng hạ lưu Bến Hải. Đặc biệt, lớp đất đỏ bazan từng che chở cho quân dân Vịnh Mốc năm xưa nay đã trở thành vùng chuyên canh nông sản trứ danh với hạt hồ tiêu Quảng Trị cay nồng thơm đậm và sản phẩm tinh bột nghệ Vĩnh Linh nguyên chất.
Trải qua hơn nửa thế kỷ kể từ ngày những nhát cuốc đầu tiên bổ vào lòng đồi đất đỏ ven biển, địa đạo Vịnh Mốc mãi mãi tỏa sáng như một kỳ tích của trí tuệ, lòng quả cảm và khát vọng hòa bình, sinh tồn bất diệt của dân tộc Việt Nam. Để tra cứu đầy đủ hệ thống dữ liệu bách khoa về các di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, danh nhân văn hóa và di sản truyền thống trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang Quảng Trị NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Quảng Trị
quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Trị.
Bài liên quan
Đảo Cồn Cỏ Quảng Trị - Hòn ngọc xanh kiêu hãnh nơi tiền tiêu biển Đông
Đảo Cồn Cỏ Quảng Trị cách đất liền khoảng mười lăm hải lý nổi bật với địa hình đá bazan núi lửa, rừng nguyên sinh ba tầng tán và lịch sử anh hùng giữa biển Đông.
Thành cổ Quảng Trị - Khúc tráng ca bất tử bên dòng sông Thạch Hãn
Thành cổ Quảng Trị bên dòng sông Thạch Hãn lưu giữ kiến trúc phòng thủ triều Nguyễn và bản anh hùng ca 81 ngày đêm mùa hè năm 1972 bất diệt của dân tộc.
Động Thiên Đường - Hoàng cung thạch nhũ tráng lệ trong lòng đất
Động Thiên Đường vươn dài 31,4 km giữa khối núi đá vôi cổ Phong Nha - Kẻ Bàng với muôn vàn nhũ đá lộng lẫy như một hoàng cung kỳ vĩ dưới lòng đất.



