Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng - Kỳ quan karst cổ đại giữa đại ngàn
NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Ẩn mình nơi sườn đông dãy Trường Sơn hùng vĩ sát biên giới Việt – Lào, Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng hiện lên như cuốn biên niên sử địa chất khổng lồ lưu giữ quá trình tiến hóa vỏ Trái Đất suốt từ đại Cổ sinh đến nay. Dưới những cánh rừng nhiệt đới xanh thẳm phủ trên nền đá vôi tai mèo sắc nhọn là cả một thế giới ngầm huyền bí của sông suối và thạch nhũ tráng lệ.
Địa lý và kiến tạo Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng
Tọa lạc tại khu vực vùng núi phía tây bắc tỉnh Quảng Trị hợp nhất (trải rộng trên địa bàn các huyện Bố Trạch, Minh Hóa và Tuyên Hóa), Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng có tọa độ địa lý từ 17°21' đến 17°42' vĩ độ Bắc và từ 105°46' đến 106°24' kinh độ Đông. Tổng diện tích vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt hiện đạt 123.326 héc-ta, được bao bọc bởi vùng đệm rộng hơn 220.000 héc-ta và tiếp giáp trực tiếp với Khu bảo tồn quốc gia Hin Namno của nước bạn Lào ở phía tây.
Quá trình kiến tạo địa hình karst hơn 400 triệu năm
Trong lịch sử khoa học địa chất toàn cầu, Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng được đánh giá là khu vực bảo tồn trọn vẹn nhất mẫu hình địa hình karst cổ đại 400 triệu năm tuổi tại châu Á. Quá trình hình thành khối núi đá vôi Kẻ Bàng khởi nguồn từ kỷ Ordovic – Silur và kéo dài qua các kỷ Devon, Carbon đến kỷ Permi thuộc đại Cổ sinh, khi khu vực này còn là một vùng biển nông nhiệt đới cổ đại. Qua hàng trăm triệu năm lắng đọng trầm tích sinh hóa từ vỏ sinh vật biển cổ sinh cùng những đợt vận động kiến tạo mảng Indosini và Himalaya nâng cao địa chất, tầng đá vôi nguyên khối dày trên 1.000 mét đã trồi lên khỏi mặt biển, tạo nên khối karst liền mạch rộng khoảng 200.000 héc-ta.
Điểm làm nên giá trị ngoại hạng của địa hình karst cổ đại 400 triệu năm tại đây là sự đan xen phức tạp giữa địa hình karst và địa hình phi karst (cấu tạo từ đá lục nguyên, đá phiến sét, đá cát kết và đá granit). Quá trình nâng kiến tạo diễn ra qua năm giai đoạn địa chất lớn kết hợp với lượng mưa nhiệt đới dồi dào đã cắt xẻ khối núi đá vôi Kẻ Bàng thành hàng loạt dạng địa hình đặc trưng gồm cánh đồng karst, thung lũng mù, phễu thu nước (doline), hố sụt kiến tạo và hơn 20 đỉnh núi đá vôi dạng tháp cao trên 1.000 mét như đỉnh Co Rilata (1.128 mét) và đỉnh Co Preu (1.213 mét). Trong các hệ tầng La Khê và Bắc Sơn, giới cổ sinh vật học còn tìm thấy nhiều hóa thạch san hô bốn tia, tay cuộn, huệ biển và cá cổ Devon minh chứng cho lịch sử tiến hóa địa chất liên tục.
Lịch sử danh xưng và hai lần ghi danh UNESCO
Về nguồn gốc tên gọi, danh xưng của vườn quốc gia là sự ghép nối hài hòa giữa hai thành tố địa danh tiêu biểu nhất của vùng di sản gồm thắng cảnh động nước Phong Nha ở cửa ngõ phía đông và khối núi đá vôi Kẻ Bàng ở phía tây. Ngay từ năm 1555 dưới triều nhà Mạc, danh nhân địa chí Dương Văn An đã ghi chép chi tiết về thắng cảnh núi sông và hệ thống động đá kỳ bí nơi đây trong sách Ô châu cận lục. Đến triều Nguyễn, vẻ đẹp linh thiêng của quần thể hang động tiếp tục được hoàng đế vua Minh Mạng sắc phong danh hiệu "Diệu ứng chi thần" năm 1824 và cho chạm khắc hình tượng danh thắng vào Cao Đỉnh thuộc bộ bảo vật Cửu Đỉnh Hoàng cung Huế đúc năm 1836.
Trải qua các dấu mốc bảo tồn hiện đại, ngày 09 tháng 08 năm 1986, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 194/CT xác lập Khu rừng đặc dụng Phong Nha rộng 5.000 héc-ta, sau đó mở rộng lên 41.132 héc-ta năm 1992. Ngày 12 tháng 12 năm 2001, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 189/2001/QĐ-TTg nâng cấp Khu bảo tồn thành Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng rộng 85.754 héc-ta. Ngày 05 tháng 07 năm 2003 tại Paris (Pháp), UNESCO công nhận nơi đây là Di sản Thiên nhiên Thế giới UNESCO theo tiêu chí (viii) về địa chất, địa mạo. Sau khi mở rộng vùng lõi lên 123.326 héc-ta năm 2013, ngày 03 tháng 07 năm 2015 tại Bonn (Đức), UNESCO lần thứ hai vinh danh Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng theo hai tiêu chí bổ sung (ix) và (x) về tiến trình sinh thái và đa dạng sinh học.
| Tiêu chí và hạng mục di sản | Thông số khoa học và niên đại xác lập | Giá trị nổi bật toàn cầu được ghi nhận |
|---|---|---|
| Quy mô diện tích quy hoạch | Vùng lõi 123.326 ha (Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 100.296 ha) và vùng đệm hơn 220.000 ha | Tạo hành lang liên kết bảo tồn xuyên biên giới Hin Namno tạo vùng karst lớn nhất thế giới |
| Tuổi kiến tạo địa chất | Hình thành từ kỷ Ordovic – Silur cách đây hơn 400 triệu năm | Bảo tồn trọn vẹn địa hình karst cổ đại 400 triệu năm qua 5 chu kỳ kiến tạo vỏ Trái Đất |
| Hệ thống hang động tự nhiên | Hơn 425 hang động đã được khảo sát, đo vẽ với tổng chiều dài trên 243 km | Quy tụ ba hệ thống hang động lớn gồm hệ thống Phong Nha, hệ thống Vòm và hệ thống Rục Mòn |
| Danh hiệu UNESCO lần thứ nhất (2003) | Ghi danh ngày 05/07/2003 theo tiêu chí (viii) về địa chất và địa mạo | Minh chứng tiêu biểu cho lịch sử tiến hóa địa chất và địa mạo karst nhiệt đới ẩm |
| Danh hiệu UNESCO lần thứ hai (2015) | Ghi danh ngày 03/07/2015 theo tiêu chí (ix) và tiêu chí (x) về sinh thái, sinh học | Bảo tồn rừng bách xanh núi đá nguyên sinh 500 tuổi và khu hệ linh trưởng đặc hữu Trường Sơn |
| Đa dạng sinh học rừng nhiệt đới | 2.953 loài thực vật bậc cao và 1.394 loài động vật có xương sống và côn trùng | Nơi cư trú của 10 loài linh trưởng cùng hàng trăm loài động thực vật trong Sách Đỏ |
Hang động và thủy văn Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng
Được mệnh danh là "Vương quốc hang động" của hành tinh, Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng ẩn chứa trong lòng khối núi đá vôi Kẻ Bàng hàng trăm kiệt tác kiến trúc ngầm được dòng nước kiên trì chạm khắc qua hàng triệu năm. Sự vận động của dòng chảy bề mặt kết hợp với các đứt gãy kiến tạo đã tạo nên mạng lưới hang động khô, hang động nước và sông ngầm vô cùng đồ sộ.
Mạng lưới ba hệ thống hang động đá vôi kỳ vĩ
Theo kết quả hợp tác thám hiểm và đo vẽ bản đồ địa chất hang động giữa Hiệp hội Nghiên cứu Hang động Hoàng gia Anh (BCRA) cùng các nhà khoa học Việt Nam từ năm 1990 đến nay, trên lâm phận Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng đã ghi nhận hơn 425 hang động lớn nhỏ với tổng chiều dài đã khảo sát vượt mốc 243 ki-lô-mét. Toàn bộ các hang động tại đây được phân chia thành ba hệ thống lớn gắn liền với ba lưu vực thoát nước ngầm chính:
- Hệ thống hang động Phong Nha: Trải dài gần 100 ki-lô-mét từ vùng núi đá vôi phía nam Kẻ Bàng chảy về hướng bắc, quy tụ những tuyệt tác hàng đầu thế giới như hang Sơn Đoòng (hang động tự nhiên lớn nhất hành tinh với chiều dài gần 9 ki-lô-mét, thể tích 38,5 triệu mét khối, vòm trần cao trên 200 mét và hai hố sụt chứa rừng nguyên sinh), hang Én (hang động lớn thứ ba thế giới), hang Khe Ry (hang sông nước ngầm dài 13,8 ki-lô-mét), hang Va và điểm cuối thoát nước ra sông Son là danh thắng động Phong Nha dài 7.729 mét cùng động Tiên Sơn.
- Hệ thống hang Vòm: Có tổng chiều dài các nhánh hang đã đo vẽ trên 48 ki-lô-mét chạy dọc theo trục nam – bắc từ vùng Rục Cà Roòng về cửa hang Vòm bên dòng sông Chày. Hệ thống này nổi bật với động Thiên Đường — hang động khô dài nhất châu Á (31,4 ki-lô-mét) nằm ở độ cao 360 mét với quần thể thạch nhũ tráng lệ — cùng các hang động kỳ vĩ như hang Vòm, hang Đại Cao, hang Duột, hang Tiên và cụm hang Over – Pygmy.
- Hệ thống hang Rục Mòn: Nằm ở khu vực khối núi đá vôi phía tây bắc tiếp giáp huyện Minh Hóa với chiều dài gần 5 ki-lô-mét và độ sâu hơn 430 mét, mang đặc trưng của các hố sụt sâu thẳng đứng và hành lang sông ngầm xuyên núi đá vôi cổ sinh.
Mạch thủy văn sông Son, sông Chày và suối ngầm
Kiến tạo địa chất đặc thù có sự xen kẹp giữa đá không hòa tan ở sườn tây Trường Sơn và đá hòa tan (khối núi đá vôi Kẻ Bàng ở trung tâm) đã sản sinh ra mạng lưới thủy văn ngầm độc đáo tại Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng. Các dòng suối lớn bắt nguồn từ vùng núi phi karst như suối Rào Thương, suối Khe Ry, suối Rào Con khi chảy đến ranh giới tiếp xúc với khối đá vôi đã đột ngột chui ngầm vào lòng núi tại các cửa nuốt nước, hợp lưu trong bóng tối hàng chục ki-lô-mét trước khi trồi lên mặt đất.
Nơi cửa ngõ phía đông bắc của vườn quốc gia, toàn bộ lượng nước giàu khoáng chất bicarbonat canxi hòa tan từ lòng núi đá vôi thoát ra ngoài tạo nên hệ thống sông ngầm Chày và sông Son xanh biếc màu ngọc bích suốt bốn mùa trước khi đổ vào dòng sông Gianh. Một trong những hiện tượng thủy văn karst kỳ thú nhất thuộc lưu vực sông Chày là thắng cảnh suối Nước Moọc Phong Nha, nơi mạch sông ngầm chảy từ hệ thống hang Vòm dưới chân vách núi đá vôi dựng đứng bất ngờ phun trào từ các khe đá ngầm lên mặt đất, tạo nên hồ nước mát lạnh quanh năm duy trì nhiệt độ ổn định từ 16 đến 18 độ C.

Hình 1 - Dòng sông Son trong xanh uốn lượn dưới chân khối núi đá vôi Kẻ Bàng thuộc Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Trị.
Đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng
Không chỉ là bảo tàng địa chất vĩ đại, Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng còn nằm ở vùng sinh thái trung tâm của dãy Bắc Trường Sơn với độ che phủ rừng đạt tới hơn 94 phần trăm diện tích tự nhiên, trong đó trên 84 phần trăm là rừng nguyên sinh. Sự khắc nghiệt của nền địa chất đá vôi kết hợp với địa hình chia cắt đã thúc đẩy quá trình tiến hóa hình thành nên những quần xã sinh vật đặc hữu hiếm có trên Trái Đất.
Quần thể rừng bách xanh núi đá cổ thụ độc bản
Theo số liệu kiểm kê thực vật học trong hồ sơ Di sản Thiên nhiên Thế giới UNESCO, khu hệ thực vật tại Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng hiện ghi nhận 2.953 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 1.007 chi và 198 họ, trong đó có 112 loài được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam và 39 loài có tên trong Danh lục Đỏ IUCN toàn cầu. Thảm thực vật tại đây phân hóa thành 15 kiểu sinh cảnh rừng khác nhau, trải dài từ rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới trên đất thấp với những cây gỗ lớn họ Dầu như chò đãi, chò nước, gụ lau, lim xanh, mun, lát hoa cho tới rừng kín thường xanh trên núi đá vôi.
Đặc biệt, phát hiện thực vật học gây tiếng vang lớn nhất tại Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng chính là quần thể rừng bách xanh núi đá nguyên sinh (Calocedrus rupestris) rộng khoảng 5.000 héc-ta phân bố tập trung trên các đỉnh núi đá vôi hiểm trở ở độ cao từ 600 đến trên 1.000 mét. Đây là kiểu rừng hạt trần cổ sinh thuần loài đặc hữu cực kỳ quý hiếm trên thế giới, với hàng vạn cây bách xanh núi đá cổ thụ có tuổi đời từ 500 đến 600 năm tuổi mọc chênh vênh ngay trên vách đá vôi dựng đứng, cùng sự cộng sinh của ba loài lan hài đặc hữu nguy cấp toàn cầu là lan hài xanh, lan hài đốm và lan hài xoắn.
Khu hệ động vật quý hiếm và linh trưởng đặc hữu
Song hành cùng thảm thực vật nguyên sinh đa dạng, khu hệ động vật tại Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng đạt mức độ phong phú bậc nhất Đông Nam Á với 1.394 loài đã được định danh khoa học, bao gồm 154 loài thú, 314 loài chim, 117 loài bò sát, 58 loài lưỡng cư, 170 loài cá và hơn 581 loài côn trùng. Đáng chú ý nhất là khu hệ linh trưởng đặc hữu Trường Sơn với 10 loài linh trưởng cùng sinh sống, nơi bảo tồn quần thể lớn nhất thế giới của hai loài linh trưởng nguy cấp là voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus hatinhensis) và voọc chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus), bên cạnh vượn đen má trắng siki và voọc la Hán.
Trong các thung lũng rừng ẩm ướt và hệ thống sông ngầm hang tối, các nhà sinh vật học quốc tế đã phát hiện hơn 43 loài động vật mới cho khoa học thế giới như tắc kè đá vôi Phong Nha, thằn lằn chân ngón Kẻ Bàng, cá mù, cua trắng và bọ cạp hang động (Vietbocap canhi) thích nghi hoàn toàn với bóng tối vĩnh cửu trong lòng khối núi đá vôi Kẻ Bàng. Các cánh rừng sâu biên giới Việt – Lào của vườn quốc gia cũng là sinh cảnh cư trú của nhiều loài thú quý hiếm như Sao la, mang lớn, mang Trường Sơn, thỏ vằn Trường Sơn, bò tót, gấu ngựa cùng các loài chim đặc hữu như trĩ sao và gà lôi lam mào trắng.
Lịch sử và văn hóa Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng
Vượt lên trên tầm vóc của một kỳ quan thiên nhiên thuần túy, vùng đất Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng còn là không gian giao thoa của hàng nghìn năm lịch sử văn hóa tộc người từ thời tiền sử, văn hóa Chăm Pa, phong trào Cần Vương thế kỷ XIX cho đến bản anh hùng ca bất tử trong cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập dân tộc thế kỷ XX.
Huyền thoại đường Trường Sơn và di tích lịch sử
Các cuộc khai quật khảo cổ học trong các mái đá thuộc Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng đã phát hiện nhiều rìu đá mài thuộc văn hóa Hòa Bình và văn hóa Bàu Tró có niên đại từ 4.000 đến 10.000 năm, cùng hệ thống 97 ký tự chữ Chăm Pa cổ khắc trên vách đá hang Bi Ký thế kỷ IX – XI. Cuối thế kỷ XIX, sau khi phát dụ Cần Vương năm 1885, nhà vua yêu nước vua Hàm Nghi cùng các tướng lĩnh nghĩa quân đã rút về vùng rừng núi đá vôi hiểm trở Tuyên Hóa – Minh Hóa kế cận Kẻ Bàng để lập căn cứ kháng chiến.
Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, địa hình rừng rậm và hang đá vôi Phong Nha – Kẻ Bàng trở thành yết hầu chiến lược trên mạng lưới tuyến đường Trường Sơn đường Hồ Chí Minh huyền thoại dưới sự chỉ huy của Tư lệnh Đồng Sĩ Nguyên và sự chỉ đạo chiến lược của Tổng Tư lệnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Đầu năm 1966, quân và dân ta đã mở tuyến đường xuyên qua vùng lõi núi đá vôi mang tên bến phà Xuân Sơn và đường 20 Quyết Thắng dài hơn 125 ki-lô-mét vượt biên giới sang Lào. Giữa tuyến đường huyết mạch ấy, địa danh thiêng liêng Hang Tám Cô đường 20 Quyết Thắng tại ki-lô-mét số 16 đã đi vào lịch sử dân tộc như biểu tượng cao đẹp về sự hy sinh anh dũng của tám thanh niên xung phong và các chiến sĩ pháo binh ngày 14 tháng 11 năm 1972 vì hòa bình và thống nhất đất nước.
Bản sắc văn hóa cộng đồng cư dân vùng đệm
Hiện nay, các bản làng trong vùng lõi và vùng đệm bao quanh Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng là nơi hội tụ bản sắc văn hóa của người Kinh cùng cộng đồng tộc người Chứt và Bru Vân Kiều (gồm các nhóm Sách, Mày, Rục, Arem, Mã Liềng và Vân Kiều, Ma Coong, Trì, Khùa). Ẩn mình trong các thung lũng karst giữa rừng già xã Thượng Trạch, Tân Trạch (Bố Trạch) hay Thượng Hóa (Minh Hóa), đồng bào vẫn bảo lưu vốn tri thức dân gian sâu sắc về rừng núi cùng những nghi lễ cổ truyền độc đáo, tiêu biểu nhất là lễ hội đập trống người Ma Coong diễn ra vào đêm rằm tháng Giêng âm lịch hằng năm tại bản Cà Roòng dưới chân núi Kẻ Bàng.
Công tác quản lý di sản và phát triển bền vững tại Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng hiện được triển khai đồng bộ theo các định hướng trọng tâm:
- Thiết lập khu di sản thế giới liên biên giới đầu tiên của Việt Nam: Đẩy mạnh chương trình liên kết bảo tồn xuyên biên giới Hin Namno giữa Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng và Vườn quốc gia Hin Namno (Lào) nhằm hợp nhất quản lý vùng sinh thái karst nhiệt đới liền dải rộng hơn 400.000 héc-ta.
- Ứng dụng công nghệ viễn thám và bẫy ảnh SMART trong giám sát rừng nguyên sinh: Triển khai bẫy ảnh tự động và phần mềm tuần tra SMART trên toàn bộ 123.326 héc-ta vùng lõi nhằm bảo vệ nghiêm ngặt rừng bách xanh núi đá nguyên sinh cùng khu hệ linh trưởng đặc hữu Trường Sơn.
- Phát triển mô hình thám hiểm sinh thái có trách nhiệm gắn với bảo tồn: Đánh giá sức tải môi trường nghiêm ngặt cho từng tuyến hang động trong hệ thống sông ngầm Chày và sông Son, tiêu biểu là mô hình thám hiểm giới hạn số lượng người kết hợp tạo sinh kế cho cư dân bản địa do doanh nhân Nguyễn Châu Á tiên phong xây dựng.
- Bảo tồn nguồn gen dược liệu và sản vật bản địa vùng đệm: Hỗ trợ cộng đồng tộc người Chứt và Bru Vân Kiều cùng cư dân vùng đệm nhân giống dược liệu quý dưới tán rừng như sâm Bố Chính Quảng Bình, nghề thu hoạch mật ong Tuyên Hóa cùng văn hóa ẩm thực bản địa như cháo canh Quảng Bình và bánh bột lọc Quảng Bình.
Với sự hòa quyện kỳ diệu giữa địa hình karst cổ đại 400 triệu năm, hệ thống hang động bậc nhất hành tinh, những cánh rừng nguyên sinh giàu tính đặc hữu và chiều sâu văn hóa lịch sử hào hùng, Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng xứng đáng là viên ngọc quý giá của thiên nhiên Việt Nam và nhân loại. Để tìm hiểu sâu hơn về hệ thống di sản thiên nhiên, danh nhân lịch sử và văn hóa bản địa trên toàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang Quảng Trị NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Quảng Trị
quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Trị.
Bài liên quan
Thành cổ Quảng Trị - Khúc tráng ca bất tử bên dòng sông Thạch Hãn
Thành cổ Quảng Trị bên dòng sông Thạch Hãn lưu giữ kiến trúc phòng thủ triều Nguyễn và bản anh hùng ca 81 ngày đêm mùa hè năm 1972 bất diệt của dân tộc.
Động Thiên Đường - Hoàng cung thạch nhũ tráng lệ trong lòng đất
Động Thiên Đường vươn dài 31,4 km giữa khối núi đá vôi cổ Phong Nha - Kẻ Bàng với muôn vàn nhũ đá lộng lẫy như một hoàng cung kỳ vĩ dưới lòng đất.
Động Phong Nha - Đệ nhất kỳ quan sông ngầm và thạch nhũ đá vôi
Động Phong Nha trải dài 7.729 mét dọc dòng sông Son xanh biếc, nổi tiếng với bảy cái nhất về sông ngầm, bãi cát ngầm và quần thể thạch nhũ đá vôi kỳ ảo.



