Lễ hội đập trống người Ma Coong - Đêm trăng huyền thoại Trường Sơn
NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Bắt nguồn từ huyền tích đánh trống xua đuổi đàn khỉ vàng bảo vệ mùa màng của tổ tiên nơi thung lũng biên viễn, lễ hội đập trống người Ma Coong được tổ chức trang trọng vào đêm 16 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Dưới ánh lửa bập bùng bên dòng suối mát, lời khấn nguyện của bậc cao niên hòa cùng nhịp dùi mây khỏe khoắn làm vỡ tung mặt trống da bò, mở ra không gian giao duyên ấm áp nghĩa tình.
Huyền tích khởi nguồn của lễ hội đập trống người Ma Coong
Giữa vùng lõi đại ngàn Trường Sơn Tây hùng vĩ, lễ hội đập trống người Ma Coong là sinh hoạt văn hóa tâm linh lớn nhất trong năm của cộng đồng cư dân bản địa thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khmer. Đằng sau nghi thức đánh trống độc nhất vô nhị ấy là câu chuyện truyền thuyết giàu tính nhân văn gắn liền với cuộc đấu tranh bảo vệ nương rẫy của tổ tiên từ thuở khai sơn phá thạch.
Truyền thuyết đánh trống đuổi khỉ vàng giữ rẫy
Theo lời kể được các bậc già làng truyền ngôn qua nhiều thế hệ tại xã Thượng Trạch, thuở xa xưa khi tổ tiên người Ma Coong (một nhánh địa phương của dân tộc Bru - Vân Kiều) mới đến khai phá vùng thung lũng bản Cà Roòng, cứ mỗi độ lúa ngô trên rẫy bắt đầu chín vàng thì một đàn khỉ lông vàng hàng trăm con từ rừng sâu lại kéo về phá phách, ăn sạch hoa màu khiến dân làng lâm vào cảnh đói kém. Giữa lúc nguy nan ấy, vị già làng đức độ nằm mộng thấy thần linh mách bảo phải làm chiếc trống lớn rồi chọn đêm 16 tháng Giêng để cúng trời đất và đánh trống liên hồi bên bờ suối Cà Roòng.
Nghe theo lời chỉ dẫn linh thiêng, dân làng cùng nhau làm chiếc trống da bò lớn, bày mâm lễ vật thành kính thực hiện lễ cúng Giàng rồi cử những chàng trai khỏe mạnh nhất dùng dùi mây nện vang rền vào mặt trống cho đến khi da trống rách toạc. Tiếng trống dội vào vách núi khiến đàn khỉ vàng khiếp sợ bỏ chạy biệt tăm, trả lại mùa màng bình yên cho buôn làng.
Không gian sinh tụ tại thung lũng bản Cà Roòng
Không gian văn hóa diễn ra lễ hội đập trống người Ma Coong nằm tại bản Cà Roòng, trung tâm của xã Thượng Trạch, huyện Bố Trạch, ẩn mình giữa vùng núi cao biên giới Việt - Lào thuộc khu vực mở rộng của di sản thiên nhiên thế giới Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng. Hành trình lên bản vượt qua dãy núi đá vôi nối từ cửa động Phong Nha ngược lên đường 20 Quyết Thắng.
Trong bức tranh sinh thái liên hoàn của dãy Trường Sơn nối từ vườn quốc gia Vũ Quang ở phía Bắc cho tới vườn quốc gia Bạch Mã ở phía Nam, thung lũng bản Cà Roòng hiện lên như một ốc đảo văn hóa nguyên sơ bên dòng suối Cà Roòng trong vắt. Cứ mỗi khi ánh trăng đêm 16 tháng Giêng tròn vành vạnh trên đỉnh núi, đồng bào Ma Coong từ khắp mười tám bản trong xã Thượng Trạch lại nô nức băng rừng về hội tụ tại sân lễ hội trung tâm để cùng nhau dự hội đập trống.
| Yếu tố cấu thành di sản | Đặc điểm nguyên bản trong văn hóa Ma Coong | Ý nghĩa tâm linh và xã hội trong lễ hội |
|---|---|---|
| Thời gian tổ chức | Đêm 16 tháng Giêng âm lịch hằng năm khi trăng đầu năm tròn sáng nhất | Khởi đầu chu kỳ canh tác nương rẫy mới và tưởng nhớ sự kiện đuổi khỉ vàng |
| Không gian trung tâm | Sân lễ hội bản Cà Roòng và đôi bờ suối Cà Roòng thuộc xã Thượng Trạch | Nơi hội tụ 18 bản làng Ma Coong giữa vùng lõi đại ngàn Trường Sơn Tây |
| Nhạc cụ thiêng | Trống da bò thân gỗ chi cúp đan chằng bằng dây mây rừng và ống nứa | Vật linh kết nối lời thỉnh cầu của con người với Giàng và thần núi sông |
| Nghi thức cốt lõi | Lễ cúng Giàng của già làng và màn dùng dùi mây đập vỡ mặt trống | Cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và mở màn đêm giao duyên |
Công tác chế tác trống trước lễ hội đập trống người Ma Coong
Điểm khác biệt độc đáo của lễ hội đập trống người Ma Coong so với các lễ hội dân gian khác là chiếc trống hội không được giữ nguyên từ năm này qua năm khác mà phải làm mới lại mặt trống trước mỗi kỳ mở hội. Quy trình chế tác trống và chuẩn bị lễ vật thể hiện kỹ năng thủ công khéo léo cùng sự gắn kết chặt chẽ của cộng đồng bản làng với thiên nhiên rừng núi.
Kỹ thuật căng mặt trống da bò bằng dây mây rừng
Trái tim của lễ hội đập trống người Ma Coong là chiếc trống hội làm hoàn toàn từ vật liệu tự nhiên thu hái trong rừng già xã Thượng Trạch, với phần tang trống là khúc gỗ rừng rỗng ruột lấy từ cây chi cúp cổ thụ được lưu giữ cẩn thận tại nhà già làng bản Cà Roòng qua nhiều thế hệ. Vào buổi sáng trước giờ khai hội, những thanh niên khéo tay nhất trong bản được phân công vào rừng chặt những sợi mây song dẻo dai cùng các ống nứa tươi để bọc lại mặt trống da bò.
Hai mặt trống được căng bằng tấm da bò phơi khô dày dạn, xung quanh thân trống lót một lớp ống nứa xanh đập dập rồi dùng hệ thống dây mây rừng đan chằng chịt theo hình mắt cáo để kéo căng hai mặt da bò đến độ căng tối đa. Mạng lưới dây mây rút chặt giúp mặt trống da bò đạt âm vang rền chắc khi gõ bằng dùi mây và bảo toàn tang gỗ cổ.
Lễ vật truyền thống dâng cúng thần linh đại ngàn
Song song với việc căng trống của các chàng trai trẻ, những người phụ nữ đảm đang trong bản Cà Roòng và các bản lân cận thuộc xã Thượng Trạch cũng tất bật chuẩn bị mâm cỗ cúng truyền thống mang đậm hương vị núi rừng Trường Sơn. Trong quan niệm tín ngưỡng của đồng bào, mọi sản vật dâng lên trong lễ cúng Giàng đều phải là thành quả lao động chân chính thu hoạch từ nương rẫy và suối nguồn bản địa, bày biện trang trọng trên những chiếc mâm mây đan đặt cạnh giàn treo trống trong đêm 16 tháng Giêng:
- Ché rượu cần men lá cổ truyền: Được ủ từ gạo nếp rẫy, sắn nương cùng hàng chục vị lá cây thuốc quý trong rừng sâu, biểu trưng cho sự gắn kết cộng đồng.
- Lúa gạo rẫy và ngô khoai đầu mùa: Những hạt thóc nương chắc mẩy, bắp ngô vàng và củ sắn, củ từ tươi ngon dâng tạ ơn thần đất đã ban cho mùa vụ no đủ.
- Đọt mây rừng và cá mát suối Cà Roòng: Món cá suối nướng kẹp tre thơm lừng bắt từ dòng suối Cà Roòng kết hợp với đọt mây nướng đắng ngọt đặc trưng của đại ngàn.
- Xôi nếp cẩm, gà bản và trầu cau: Cùng các ống cơm lam nướng trong ống tre non và cây nến sáp ong rừng tượng trưng cho lòng thành kính tuyệt đối dâng lên Giàng.

Nghi thức đêm trăng trong lễ hội đập trống người Ma Coong
Khi bóng tối buông xuống bao phủ khắp các đỉnh núi đá vôi và vầng trăng đêm 16 tháng Giêng bắt đầu nhô cao tỏa ánh sáng bàng bạc xuống thung lũng bản Cà Roòng, thời khắc thiêng liêng nhất của lễ hội đập trống người Ma Coong chính thức bắt đầu. Cả không gian núi rừng tĩnh mịch bỗng chốc bừng tỉnh trong ánh lửa trại rực hồng và tiếng chiêng đồng ngân vang.
Lời khấn của già làng trong lễ cúng Giàng
Chiếc trống da bò vừa hoàn thiện được treo lên khung giá gỗ dựng ngay giữa sân trung tâm bản Cà Roòng, phía trên phủ những cành lá trúc, lá giang xanh tươi của núi rừng. Trong sự im lặng trang nghiêm, vị già làng uy tín nhất của cộng đồng người Ma Coong tại xã Thượng Trạch khoác bộ trang phục truyền thống bước ra thắp ngọn nến sáp ong rừng cắm trên miệng ché rượu cần và nâng nắm gạo rẫy vãi ra bốn phương trời đất để chủ trì lễ cúng Giàng.
Lời khấn trầm hùng bằng tiếng mẹ đẻ mời gọi thần Trời, thần Đất, thần Núi, thần Sông cùng hương hồn tổ tiên khai sáng bản làng về chứng giám tấm lòng thảo thơm của con cháu trong đêm trăng đầu xuân. Vị chủ lễ thay mặt mười tám bản làng cầu xin Giàng ban cho năm mới mưa thuận gió hòa, cây lúa trên nương trổ bông trĩu hạt, dân bản khỏe mạnh, rồi cùng các vị cao niên lần lượt vít cần trúc uống những ngụm rượu cần đầu tiên để nhận lộc thần linh trước khi phát lệnh khai trống.
Khoảnh khắc trai bản đập vỡ mặt trống da bò
Ngay sau khi nghi thức lễ cúng Giàng hoàn tất, vị già làng cầm chiếc dùi đánh hồi trống mở màn dõng dạc như tiếng sấm đầu mùa xuân vang vọng khắp thung lũng bản Cà Roòng. Lập tức, hàng chục thanh niên Ma Coong khỏe mạnh tay lăm lăm những chiếc dùi mây lao vào vòng vây quanh giá treo trống trong không khí cuồng nhiệt của lễ hội đập trống người Ma Coong, thay nhau vung dùi quất thật mạnh vào hai mặt trống da bò và đồng thanh hô vang khẩu hiệu truyền thống Roa lữ Giàng ơi (nghĩa là Sướng quá trời đất ơi, Vui quá Giàng ơi).

Theo quan niệm tín ngưỡng của đồng bào Ma Coong, tiếng trống trong đêm 16 tháng Giêng càng vang xa và mặt trống da bò càng nhanh bị đập vỡ thì năm đó thần linh càng hài lòng, mưa gió càng thuận hòa và mùa màng của mười tám bản làng sẽ càng bội thu. Các trai bản dốc sức quất dùi mây cho tới khi mặt da bò nổ tung dưới ánh trăng trong tiếng reo hò Roa lữ Giàng ơi.
Giá trị di sản quốc gia của lễ hội đập trống người Ma Coong
Khoảnh khắc mặt trống da bò vỡ tung không phải là sự kết thúc mà chính là tín hiệu thiêng liêng mở ra phần hội giao duyên lãng mạn bậc nhất của lễ hội đập trống người Ma Coong. Từ một nghi lễ nông nghiệp cổ sơ, lễ hội đã trở thành biểu tượng văn hóa kết nối cộng đồng và được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đêm hội hẹn ước bên dòng suối Cà Roòng
Theo phong tục truyền thống của người Ma Coong tại xã Thượng Trạch, ngay khi tiếng trống hội vừa dứt vì mặt trống đã vỡ, bếp lửa lớn giữa sân hội được dập bớt để nhường chỗ cho ánh trăng rằm tháng Giêng dịu ngọt chiếu sáng khắp núi rừng. Những người già quây quần bên các ché rượu cần trò chuyện, còn những đôi trai gái chưa vợ chưa chồng thì nắm tay nhau tìm về những góc rừng yên tĩnh hoặc dọc theo đôi bờ suối Cà Roòng mát lành để tâm tình, hẹn ước.
Trong ánh trăng đêm 16 tháng Giêng huyền ảo, bên tiếng nước suối Cà Roòng chảy róc rách qua ghềnh đá cuội, những chàng trai cô gái Ma Coong trao nhau lời thương tiếng nhớ mộc mạc được Giàng và luật tục buôn làng chứng giám, nơi biết bao đôi lứa đã nên duyên vợ chồng. Khi ánh bình minh ngày mười bảy tháng Giêng bắt đầu ló rạng trên đỉnh núi biên giới, mọi người lại quyến luyến chia tay nhau, hẹn mùa trăng năm sau lại trở về bản Cà Roòng cùng nâng ché rượu cần và hô vang lời ca Roa lữ Giàng ơi.
Bảo tồn bản sắc văn hóa giữa đại ngàn Trường Sơn
Nhằm tôn vinh những giá trị văn hóa độc bản của đồng bào vùng biên giới, năm 2019 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức công nhận lễ hội đập trống người Ma Coong là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, sánh cùng các di tích lịch sử của miền Trung như đôi bờ Hiền Lương Bến Hải, quần thể địa đạo Vịnh Mốc hay cố đô Đại Nội Huế. Công tác bảo tồn tại xã Thượng Trạch luôn chú trọng giữ nguyên vẹn phần lễ truyền thống gắn với hệ sinh thái rừng nguyên sinh và quảng bá sản vật vùng cao như hồ tiêu Quảng Trị cùng ẩm thực thịt trâu lá trơng Quảng Trị trên cổng thông tin Quảng Trị NSSC.
Vượt qua bao biến thiên của thời gian giữa đại ngàn biên viễn, lễ hội đập trống người Ma Coong vẫn giữ trọn ngọn lửa thiêng của tín ngưỡng cầu mùa và tình đoàn kết cộng đồng bền chặt. Thanh âm dồn dập của những chiếc dùi mây đập vỡ mặt trống da bò cùng tiếng hô vang vọng dưới ánh trăng đêm rằm tháng Giêng mãi là bản hùng ca văn hóa đầy tự hào nơi đại ngàn Trường Sơn Tây.
NSSC Quảng Trị
quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Quảng Trị.
Bài liên quan
Lễ hội Tri ân tháng Bảy - Khúc tâm hương bên dòng sông Thạch Hãn
Lễ hội Tri ân tháng Bảy diễn ra tại Quảng Trị dịp 27 tháng 7 với đêm hoa đăng sông Thạch Hãn và lễ dâng hương tại Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn.
Lễ hội đua thuyền Lệ Thủy - Hào khí Tết Độc lập bên sông Kiến Giang
Lễ hội đua thuyền Lệ Thủy là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia diễn ra đúng Tết Độc lập 2 tháng 9 hằng năm với đường đua dậy sóng trên dòng sông Kiến Giang.
Lễ hội Thống nhất non sông - Khúc tráng ca hòa bình bên vĩ tuyến 17
Lễ hội Thống nhất non sông diễn ra dịp 30 tháng 4 tại đôi bờ Hiền Lương với nghi thức thượng cờ kỳ đài 38m và hội đua thuyền truyền thống trên sông Bến Hải.



