Động Phong Nha - Đệ nhất kỳ quan sông ngầm và thạch nhũ đá vôi
NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Ngược dòng sông Son trong vắt như dải lụa ngọc bích uốn lượn dưới chân khối núi Kẻ Bàng, vòm cửa động Phong Nha hiện ra uy nghi giữa vách đá vôi dựng đứng rợp bóng cây rừng nhiệt đới. Khi con thuyền lướt qua ranh giới ánh sáng để tiến vào lòng núi, cả một cung điện thạch nhũ triệu năm tuổi cùng tiếng nước vỗ ngân vang mở ra đầy mê hoặc.
Vị trí địa lý và lịch sử danh xưng của động Phong Nha
Nằm trên địa bàn thị trấn Phong Nha, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Trị hợp nhất (cách trung tâm đô thị Đồng Hới khoảng 45 ki-lô-mét về phía tây bắc), động Phong Nha giữ vị trí là danh thắng trung tâm khởi nguồn cho tên gọi của di sản thiên nhiên thế giới Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng. Đây là cửa thoát nước ngầm chính yếu của toàn bộ hệ thống thủy văn karst phía đông khối núi Kẻ Bàng.
Dấu chảy sông Son và kiến tạo địa chất đá vôi
Về mặt địa chất và địa mạo thủy văn, động Phong Nha được hình thành trong lòng khối đá vôi cổ sinh thuộc hệ tầng Bắc Sơn và hệ tầng La Khê có niên đại khoảng 300 đến 400 triệu năm tuổi. Bản thân hang động là kết quả của quá trình bào mòn hóa học và xâm thực cơ học kéo dài khoảng 250.000 đến hàng triệu năm của dòng sông ngầm bắt nguồn từ vùng núi đá vôi biên giới Việt – Lào. Sau khi thu nạp nguồn nước từ suối Rào Thương, suối Khe Ry và chảy ngầm xuyên qua hang Sơn Đoòng, hang Én, hang Thung, hang Va dưới lòng khối đá vôi Kẻ Bàng dài gần 100 ki-lô-mét, toàn bộ dòng chảy ngầm khổng lồ đã thoát ra ngoài tại cửa động Phong Nha.
Khi dòng nước ngầm giàu khoáng chất canxi cacbonat và magie bicarbonat hòa tan từ lòng núi đá vôi chảy qua cửa động để lộ thiên thành dòng sông Son xanh màu ngọc bích (còn gọi là sông Tróc hay nguồn Troóc, một nhánh lớn của sông Gianh), sự khuếch tán ánh sáng mặt trời qua các vi hạt khoáng chất lơửng đã tạo nên sắc nước xanh biếc kỳ diệu suốt bốn mùa. Nhờ quá trình nâng kiến tạo liên tục của dãy Trường Sơn kết hợp với sự thay đổi mực nước ngầm qua các thời kỳ băng hà và gian băng kỷ Đệ Tứ, cấu trúc bên trong động Phong Nha phát triển theo dạng hang động phân tầng đa chu kỳ, bao gồm các vòm hang khô ở tầng trên cao và hành lang sông ngầm rộng lớn đang hoạt động ở tầng thấp.
Nguồn gốc tên gọi và sắc phong thời quân chủ
Trong kho tàng thư tịch cổ Việt Nam, danh xưng của động Phong Nha vốn bắt nguồn từ tên gọi làng Phong Nha cổ xưa bên bờ sông Son, đồng thời khi chiết tự chữ Hán ("Phong" là gió, "Nha" là răng) lại gợi tả sinh động hình ảnh những luồng gió mát lạnh từ lòng núi thổi luồn qua hàng trăm nhũ đá rủ xuống ở vòm cửa động trông tựa như những chiếc răng khổng lồ. Trong sách địa chí cổ Ô châu cận lục biên soạn năm 1555, Tiến sĩ Dương Văn An là học giả đầu tiên mô tả chi tiết về núi Đầu Mâu và động Phong Nha như một chốn tiên cảnh linh thiêng nơi miền biên viễn Thuận – Quảng.
Dưới vương triều Nguyễn, các bậc đế vương tại kinh đô Phú Xuân đặc biệt coi trọng vị thế tâm linh của danh thắng này trong hệ thống bách thần quốc gia. Năm Minh Mạng thứ 5 (1824), hoàng đế vua Minh Mạng đã ban sắc phong cho động Phong Nha tước vị "Diệu ứng chi thần" và xếp vào hàng quốc tế được triều đình cử quan sở tại tế lễ hằng năm. Đến năm Minh Mạng thứ 17 (1836), khi cho đúc bộ bảo vật Cửu Đỉnh Hoàng cung Huế đặt trước sân Thế Miếu, nhà vua đã truyền chỉ khắc nổi hình tượng "Phong Nha động" lên thân Cao Đỉnh — chiếc đỉnh đồng trung tâm đại diện cho hoàng đế khai sáng vương triều. Năm Tự Đức thứ 3 (1850), triều đình tiếp tục gia tặng sắc phong "Thần hiển linh" và trong bộ địa chí quốc gia Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn, thắng cảnh này được ca ngợi là Đệ nhất kỳ quan động của trời Nam.
| Tiêu chí kỷ lục và phân khu | Thông số đo đạc khoa học chính xác | Giá trị địa mạo và cảnh quan đặc trưng |
|---|---|---|
| Chiều dài hang động đã khảo sát | Đạt chiều dài hang động 7.729 mét với 14 buồng hang lớn | Hệ thống hang động nước tiêu biểu nhất vùng lõi di sản thế giới |
| Kích thước cửa động lộ thiên | Chiều rộng từ 20 đến 25 mét, chiều cao khoảng 10 mét | Cửa hang duy nhất có dòng sông ngầm chảy trực tiếp ra dòng sông Son xanh màu ngọc bích |
| Tổng chiều dài hệ thống sông ngầm | Thuộc mạch sông ngầm dài nhất 13.969 mét xuyên khối núi đá vôi | Mạch thủy văn ngầm liên hoàn có độ sâu trung bình từ 10 đến 20 mét |
| Độ cao vòm trần và chiều rộng lòng hang | Nơi cao nhất đạt 50 mét, nơi sâu nhất đạt 83 mét | Kiến tạo những hành lang ngầm rộng thoáng với hệ thống hồ nước ngầm tĩnh lặng |
| Hệ thống buồng hang tiêu biểu | Gồm hang Bi Ký và chữ Chăm Pa cổ cùng hang Tiên và hang Cung Đình | Quy tụ hàng nghìn cột thạch nhũ, măng đá mang hình tượng sư tử, ngai vàng, tóc tiên |
| Quần thể hang khô song hành | Nằm kế cận động khô Tiên Sơn ở độ cao 200 mét dài 980 mét | Tạo thành cặp song sinh động nước – động khô minh chứng cho hai giai đoạn tiến hóa karst |
Cấu trúc địa mạo và bảy kỷ lục tại động Phong Nha
Từ những cuộc khảo sát đầu tiên của nhà thám hiểm người Pháp Léopold Cadière cuối thế kỷ XIX cho đến các đợt đo vẽ hiện đại của Hiệp hội Nghiên cứu Hang động Hoàng gia Anh (BCRA) từ năm 1990 và năm 1992, động Phong Nha đã làm sửng sốt giới địa chất học quốc tế bởi sự hoàn mỹ của cảnh quan tự nhiên. Danh thắng này hội tụ trọn vẹn bảy tiêu chí nhất của hang động nước tại Việt Nam.
Bảy tiêu chí nhất làm nên Đệ nhất kỳ quan động
Sau khi hoàn tất việc đo vẽ bản đồ địa chất của 14 buồng hang chính với chiều dài hang động 7.729 mét, các chuyên gia thuộc Hiệp hội Nghiên cứu Hang động Hoàng gia Anh cùng các nhà khoa học Việt Nam đã tổng kết bảy tiêu chí nhất của hang động nước giúp động Phong Nha xứng danh là Đệ nhất kỳ quan động:
- Hang có cửa hang cao và rộng nhất: Vòm cửa động mở thẳng ra mặt sông Son có chiều rộng từ 20 đến 25 mét và chiều cao khoảng 10 mét (nếu tính cả vòm đá vôi phía trên thì lên tới hàng chục mét), cho phép ánh sáng tự nhiên phản chiếu xuống mặt nước sâu thẳm.
- Hang nước dài nhất và có sông ngầm dài nhất: Thuộc mạch sông ngầm dài nhất 13.969 mét chảy xuyên qua lòng núi đá vôi Kẻ Bàng.
- Hang có bãi cát và bãi đá ngầm đẹp nhất: Dọc hai bên bờ sông ngầm trong lòng động là những bãi cát trắng mịn và bãi sỏi cuội tự nhiên được dòng nước bồi đắp qua hàng vạn năm.
- Hang có hồ nước ngầm đẹp nhất: Mặt nước sông ngầm trong lòng động phẳng lặng như gương với màu xanh ngọc bích huyền ảo và độ sâu trung bình 10–20 mét.
- Hang có hang khô rộng và đẹp nhất: Các buồng hang khô phân bố ở tầng bậc thềm phía trên dòng sông ngầm sở hữu vòm trần cao tới 50 mét.
- Hang có hệ thống thạch nhũ kỳ ảo và tráng lệ nhất: Hàng vạn nhũ đá, măng đá, cột đá lấp lánh sắc màu thạch anh, cẩm thạch.
- Hang có vòm hang sâu và rộng liên hoàn: Nối tiếp 14 buồng hang từ khu vực cửa sáng vào tới vùng tối vĩnh cửu sâu trong lòng núi.
Quần thể thạch nhũ ở hang Tiên và hang Cung Đình
Đi sâu vào bên trong khoảng 600 đến 1.500 mét tính từ cửa động Phong Nha, dòng sông ngầm dẫn lối qua những vòm hang tráng lệ, nơi quá trình kết tủa canxi cacbonat từ nước nhỏ giọt qua hàng trăm nghìn năm đã nhào nặn nên vô số tuyệt tác điêu khắc tự nhiên tại hang Tiên và hang Cung Đình. Tại khu vực hang Cung Đình nằm ở độ sâu khoảng 800 mét cách cửa động, vòm trần đá vôi vươn cao hơn 20 mét và mở rộng như một đại sảnh hoàng cung cổ kính; ở chính giữa là khối thạch nhũ khổng lồ mang dáng dấp chiếc ngai vàng uy nghi của bậc đế vương, bao quanh bởi hàng trăm cột nhũ đá rủ xuống mềm mại như những bức rèm gấm lụa lấp lánh ánh bạc của tinh thể canxit.
Tiếp nối không gian ấy là khu vực hang Tiên, nơi những dải thạch nhũ màu vàng óng và trắng ngà buông dài từ trần hang xuống tận mặt nước tựa như mái tóc buông xõa của các nàng tiên nữ trong truyền thuyết, xen lẫn những khối măng đá mang hình tượng sư tử chầu, tượng Phật Bà, búp sen, cây đa cổ thụ và những thửa ruộng bậc thang đá vôi xếp tầng kỳ thú. Cùng với vẻ đẹp của dòng suối Nước Moọc Phong Nha và kỳ quan động Thiên Đường nằm trong cùng quần thể di sản, hệ thống thạch nhũ đa sắc thái của hang Tiên và hang Cung Đình là minh chứng trực quan sinh động nhất cho quá trình tiến hóa địa mạo karst nhiệt đới ẩm.

Hình 1 - Quần thể thạch nhũ đá vôi triệu năm tuổi tỏa sáng kỳ ảo bên dòng sông ngầm trong lòng động Phong Nha, tỉnh Quảng Trị.
Quần thể động Tiên Sơn song hành cùng động Phong Nha
Trong cấu trúc địa tầng của khối núi đá vôi Đầu Mâu, động Phong Nha không tồn tại đơn lẻ mà gắn kết chặt chẽ về nguồn gốc kiến tạo với động khô Tiên Sơn ở độ cao 200 mét nằm ngay phía trên sườn núi. Nếu Phong Nha được ví như thủy cung dưới lòng nước thì Tiên Sơn lại là lâu đài thạch nhũ trên tầng mây, tạo nên một cặp song sinh địa chất hoàn chỉnh.
Kiến tạo hang khô cổ đại ở độ cao 200 mét
Được một người dân địa phương tình cờ phát hiện vào tháng 04 năm 1935 và chính thức được đoàn khảo sát của Hiệp hội Nghiên cứu Hang động Hoàng gia Anh đo vẽ chi tiết vào năm 1994, động khô Tiên Sơn ở độ cao 200 mét so với mực nước biển có cửa vào nằm cách cửa động Phong Nha khoảng 1.000 mét tính theo bậc đá leo sườn núi. Tổng chiều dài đã khảo sát của động Tiên Sơn đạt 980 mét (trong đó ở cự ly 400 mét tính từ cửa động có một vực sâu khoảng 10 mét nối xuống hành lang hang đá ngầm dài gần 500 mét bên dưới).
Theo giải thích của các nhà địa chất học karst, vào hàng chục triệu năm trước khi khối núi đá vôi Kẻ Bàng mới bắt đầu quá trình nâng kiến tạo, dòng sông ngầm cổ đại chính là tác nhân đã khoét rỗng lòng núi để tạo ra động Tiên Sơn. Về sau, khi vỏ Trái Đất nâng khối núi đá vôi lên cao thêm hàng trăm mét và một vụ sụt lở kiến tạo lớn làm chặn dòng chảy cũ, mạch sông ngầm đã hạ thấp mực xâm thực xuống chân núi để đục xuyên tạo nên hành lang nước của động Phong Nha ngày nay, để lại Tiên Sơn ở phía trên trở thành một hang khô cổ đại hoàn toàn tách biệt về thủy văn nhưng thống nhất về nguồn gốc địa chất.
Giao hưởng phiến đá cộng hưởng âm thanh kỳ diệu
Do đã thoát khỏi sự xâm thực của dòng nước chảy từ hàng triệu năm trước, quá trình nhỏ giọt và kết tủa khoáng chất canxi cacbonat bên trong động khô Tiên Sơn ở độ cao 200 mét diễn ra liên tục và ổn định hơn hẳn tầng hang nước bên dưới, tạo nên mật độ cột thạch nhũ, măng đá, rèm đá dày đặc từ cửa động vào tận đáy hang. Nhiều cột đá cẩm thạch cao từ 10 đến 20 mét có đường vân óng ánh màu vàng đồng, trắng bạc và xanh ngọc đan xen tạo thành các vòm cổng đá tự nhiên và những bức phù điêu chạm trổ tinh xảo.
Điểm độc đáo bậc nhất về mặt vật lý địa chất tại quần thể Tiên Sơn – động Phong Nha là sự hiện diện của những phiến đá và cột thạch nhũ rỗng có khả năng cộng hưởng âm thanh kỳ diệu. Khi có tác động nhẹ vào các phiến đá mỏng hoặc chân cột đá ở khu vực trung tâm động, toàn bộ vòm hang vang lên những âm thanh trầm bổng ngân dài như tiếng chiêng đồng, tiếng trống sấm hay tiếng đàn đá cổ xưa vọng lại từ lòng đất sâu thẳm.
Di sản văn hóa cổ và lịch sử giữ nước ở động Phong Nha
Bên cạnh giá trị của một kỳ quan địa chất – địa mạo, động Phong Nha còn là một di chỉ khảo cổ học, văn hóa tâm linh và di tích lịch sử cách mạng vô cùng quý giá, nơi lưu giữ dấu ấn liên tục của con người qua hàng thiên niên kỷ trên mảnh đất Quảng Trị hợp nhất.
Thánh đường Chăm Pa cổ trong lòng hang Bi Ký
Nằm ở vị trí cách cửa động Phong Nha khoảng 400 mét trên một thềm đá khô cao ráo bên bờ sông ngầm là khu vực hang Bi Ký và chữ Chăm Pa cổ — một buồng hang rộng lớn dài khoảng 130 mét có vòm trần cao thoáng. Tại đây, các nhà khảo cổ học đã phát hiện những mảnh gốm, công cụ đá và dấu tích cư trú của người nguyên thủy có mối liên hệ mật thiết với nền văn hóa khảo cổ Bàu Tró Đồng Hới hậu kỳ thời đại đá mới cách ngày nay khoảng 4.000 đến 5.000 năm.
Đặc biệt, vào khoảng thế kỷ IX đến thế kỷ XI, cư dân vương quốc Chăm Pa cổ đã chọn buồng hang này làm thánh đường tôn giáo linh thiêng thờ thần Shiva và Bồ Tát Quan Thế Âm. Trải qua hơn một thiên niên kỷ, trên vách đá phẳng của hang Bi Ký và chữ Chăm Pa cổ hiện vẫn còn lưu giữ 97 ký tự chữ Phạn (Sanskrit) và chữ Chăm cổ khắc trực tiếp vào đá vôi, cùng dấu tích của các bệ thờ xây bằng gạch Chăm nung đỏ, tượng đá, mảnh gốm men và nhiều bài vị đất nung in hình tượng Phật giáo. Cuối thế kỷ XIX, trong phong trào Cần Vương chống Pháp do vua Hàm Nghi và phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết lãnh đạo, khu vực cửa động và các hang đá dọc sông Son cũng từng là điểm tập kết lương thảo của nghĩa quân yêu nước.
Pháo đài giấu phà trên tuyến đường 20 Quyết Thắng
Bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, khu vực cửa động Phong Nha và khúc sông Son chảy qua thôn Phong Nha – Xuân Sơn đã trở thành một tọa độ lửa anh hùng trên mạng lưới tuyến đường Trường Sơn đường Hồ Chí Minh huyền thoại gắn liền với tên tuổi của vị Tư lệnh Trường Sơn Đồng Sĩ Nguyên. Nhằm cắt đứt sự chi viện từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam qua cụm bến phà Xuân Sơn và đường 20 Quyết Thắng cùng khu vực Hang Tám Cô đường 20 Quyết Thắng, không quân đối phương đã trút xuống khu vực bến phà và cửa động hàng vạn tấn bom đạn các loại (dấu tích những vết bom nổ trên vách đá cửa động hiện vẫn còn hiện hữu).
Với trí thông minh và lòng dũng cảm phi thường, các chiến sĩ công binh thủy cùng dân quân địa phương đã tận dụng chính vòm cửa đá vôi kiên cố và sông ngầm dài nhất 13.969 mét của động Phong Nha làm căn cứ quân sự bất khả xâm phạm. Ban ngày, toàn bộ hệ thống phà quân sự, ca nô kéo phà của bến phà Nguyễn Văn Trỗi (phà B Xuân Sơn) cùng hàng trăm tấn xăng dầu, đạn dược được đưa sâu vào ẩn nấp an toàn bên trong lòng sông ngầm của động Phong Nha; đến khi màn đêm buông xuống, những chiếc phà từ trong lòng hang lại rẽ sóng lao ra dòng sông Son để nối nhịp cầu giao thông chi viện cho tiền tuyến.
Ngày nay, công tác bảo tồn giá trị địa chất và lịch sử tại động Phong Nha được thực hiện theo các nguyên tắc nghiêm ngặt:
- Bảo tồn hệ thống thạch nhũ và môi trường nước sông ngầm: Lắp đặt hệ thống chiếu sáng đèn LED bước sóng lạnh bên trong hang Tiên và hang Cung Đình nhằm ngăn chặn sự phát triển của rêu tảo xâm hại bề mặt thạch nhũ, đồng thời sử dụng thuyền truyền thống tắt máy khi đi vào lòng động để giữ gìn sự tĩnh lặng và độ tinh khiết của dòng sông Son xanh màu ngọc bích.
- Gìn giữ di sản văn khắc cổ và chứng tích lịch sử cách mạng: Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt vách đá tại hang Bi Ký và chữ Chăm Pa cổ cũng như các dấu tích lịch sử gắn với bến phà Xuân Sơn trước cửa động.
- Phát triển sinh kế cộng đồng gắn với văn hóa bản địa: Kết nối hoạt động bảo tồn danh thắng với việc gìn giữ nghề trồng dược liệu sâm Bố Chính Quảng Bình và bản sắc văn hóa làng quê ven sông Son.
Hội tụ trọn vẹn bảy tiêu chí nhất của hang động nước với chiều dài hang động 7.729 mét kỳ vĩ, vẻ đẹp tráng lệ của thạch nhũ triệu năm và chiều sâu lịch sử văn hóa ngàn đời, động Phong Nha mãi mãi tỏa sáng như biểu tượng di sản tiêu biểu bậc nhất của vùng đất Quảng Trị hợp nhất. Để tra cứu đầy đủ hệ thống tư liệu bách khoa về các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử và văn hóa bản địa trên toàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang Quảng Trị NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Quảng Trị
quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Trị.
Bài liên quan
Thành cổ Quảng Trị - Khúc tráng ca bất tử bên dòng sông Thạch Hãn
Thành cổ Quảng Trị bên dòng sông Thạch Hãn lưu giữ kiến trúc phòng thủ triều Nguyễn và bản anh hùng ca 81 ngày đêm mùa hè năm 1972 bất diệt của dân tộc.
Động Thiên Đường - Hoàng cung thạch nhũ tráng lệ trong lòng đất
Động Thiên Đường vươn dài 31,4 km giữa khối núi đá vôi cổ Phong Nha - Kẻ Bàng với muôn vàn nhũ đá lộng lẫy như một hoàng cung kỳ vĩ dưới lòng đất.
Thăm Thành cổ Quảng Trị: thiết kế một buổi đi chậm và an toàn
Thăm Thành cổ Quảng Trị với lịch trình đi chậm, tôn trọng ký ức. Gợi ý kiểm tra lộ trình, bố trí nghỉ và hỗ trợ sức khỏe để mỗi người tham gia phù hợp.



