Hang Sơn Đoòng - Kỳ quan hang động tự nhiên lớn nhất hành tinh
NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Hình thành cách đây từ hai đến năm triệu năm dọc theo đứt gãy kiến tạo của dãy Trường Sơn, hang Sơn Đoòng là nơi dòng nước ngầm Rào Thương và Khe Ry hợp lưu đục xuyên qua khối đá vôi cổ sinh để tạo nên một thế giới ngầm siêu thực. Bên dưới vòm đá cao trên 200 mét là những đám mây tự nhiên lững lờ trôi và cả khu rừng nhiệt đới bừng sức sống.
Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của hang Sơn Đoòng
Nằm trọn trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt thuộc vùng lõi Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng trên địa bàn xã Tân Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Trị hợp nhất, hang Sơn Đoòng tọa lạc gần khu vực biên giới Việt – Lào. Danh thắng này là mắt xích trung tâm quan trọng bậc nhất thuộc hệ thống hang động Phong Nha trải dài hàng chục ki-lô-mét dưới lòng khối núi đá vôi cổ đại.
Quá trình dòng sông ngầm bào mòn đá vôi triệu năm
Theo kết quả nghiên cứu địa chất và niên đại học của các nhà khoa học quốc tế, hang Sơn Đoòng được hình thành vào khoảng từ 2 đến 5 triệu năm trước (cuối kỷ Tân kiến tạo sang đầu kỷ Đệ Tứ), mặc dù tầng đá vôi bao bọc xung quanh hang có tuổi đời cổ xưa từ 300 đến hơn 400 triệu năm thuộc kỷ Carbon – Permi của đại Cổ sinh. Cơ chế kiến tạo nên kỳ quan này bắt nguồn từ sự kết hợp giữa một đứt gãy kiến tạo lớn chạy theo phương bắc – nam xuyên qua khối đá vôi Kẻ Bàng và sức mạnh thủy lực của dòng nước mặt chảy từ vùng núi đá phi karst vào lòng núi đá vôi hòa tan.
Cụ thể, hai dòng suối lớn là sông ngầm Rào Thương và Khe Ry sau khi chảy qua hang Én và hang Khe Ry đã hợp lưu thành một dòng sông ngầm khổng lồ chảy xiết dọc theo khe đứt gãy địa chất. Qua hàng triệu năm, lượng nước lũ khổng lồ vào mùa mưa nhiệt đới mang theo hàm lượng axit cacbonic tự nhiên và cát sỏi lục nguyên đã liên tục ăn mòn hóa học kết hợp mài mòn cơ học dọc theo đứt gãy, khoét rỗng lòng núi đá vôi để tạo nên một đường hầm ngầm xuyên núi có kích thước vĩ đại chưa từng thấy trên Trái Đất. Tại những vị trí trần đá vôi bị bào mòn quá mỏng và chịu tác động của các khe nứt kiến tạo giao cắt, phần vòm trần đã sụp đổ xuống đáy hang cách đây hàng trăm nghìn năm, mở ra những giếng trời khổng lồ thông thẳng lên mặt rừng già phía trên.
Hành trình phát hiện và công bố kỷ lục thế giới
Câu chuyện khám phá ra hang động tự nhiên lớn nhất thế giới gắn liền với dấu chân của người dân bản địa và những cuộc thám hiểm khoa học bền bỉ suốt hai thập kỷ. Vào ngày 10 tháng 12 năm 1990, ông Hồ Khanh — một người dân sơn tràng sinh sống tại thôn Phong Nha — trong một chuyến đi rừng tìm trầm hương tránh mưa bão giữa vùng núi đá vôi hiểm trở đã tình cờ phát hiện một cửa hang nhỏ trên vách đá có luồng gió lạnh buốt thổi ra dữ dội kèm tiếng nước gầm rú từ sâu trong lòng đất. Tuy nhiên, do địa hình rừng nguyên sinh trùng điệp không có đường mòn và chưa có thiết bị định vị vệ tinh, vị trí cửa hang bí ẩn ấy đã bị dấu rừng che lấp suốt gần 20 năm sau đó.
Đến năm 2008, sau nhiều lần tìm kiếm theo lời đề nghị của chuyên gia Howard Limbert và Deb Limbert thuộc Hiệp hội Nghiên cứu Hang động Hoàng gia Anh (BCRA), ông Hồ Khanh đã tìm lại được chính xác cửa hang xưa. Tháng 04 năm 2009, đoàn thám hiểm hang động Anh – Việt do Howard Limbert dẫn đầu cùng các nhà khoa học trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã tiến hành cuộc khảo sát, đo vẽ laser 3D toàn diện lần đầu tiên bên trong lòng hang. Tên gọi hang Sơn Đoòng được đặt từ sự kết hợp giữa chữ "Sơn" (núi) và "Đoòng" (tên bản Đoòng của đồng bào Bru – Vân Kiều nằm trong thung lũng Rào Thương ngay trước khi vào hang, đồng thời có âm nghĩa là dòng nước chảy trong hang núi). Ngay sau khi kết quả đo đạc được công bố trên tạp chí National Geographic vào năm 2010 và được Tổ chức Kỷ lục Guinness Thế giới xác nhận vào năm 2013, Sơn Đoòng đã chính thức vượt qua hang Deer (ở vườn quốc gia Gunung Mulu, Malaysia) để giữ ngôi vị hang động tự nhiên lớn nhất thế giới.
| Hạng mục địa mạo và kỷ lục | Thông số đo đạc khoa học chính xác | Đặc trưng địa chất và giá trị độc bản toàn cầu |
|---|---|---|
| Tổng chiều dài hành lang hang | Dài gần 9.000 mét (nhánh chính dài 4.450 mét, tổng các nhánh 8.880 mét) | Hành lang ngầm liên hoàn nối từ thung lũng bản Đoòng - hang Én tới hang Thung |
| Thể tích rỗng tự nhiên | Đạt thể tích 38,5 triệu mét khối (lớn gấp 5 lần hang Deer tại Malaysia) | Giữ kỷ lục Guinness là hang động tự nhiên lớn nhất thế giới (tương đương 15.000 bể bơi Olympic) |
| Kích thước vòm trần và chiều rộng | Chiều cao vòm trần trên 200 mét, chiều rộng từ 150 đến 175 mét | Đủ không gian chứa trọn một tòa nhà chọc trời 40 tầng hoặc máy bay Boeing 747 bay qua |
| Hệ thống măng đá và tường nhũ | Măng đá cao trên 70–80 mét và Bức tường Việt Nam cao 90 mét | Sở hữu cột măng đá cao nhất thế giới và quần thể ngọc động và măng đá khổng lồ |
| Giếng trời địa chất tự nhiên | Gồm hai hố sụt Doline đón ánh sáng rộng từ 140 đến 175 mét | Hình thành hệ thống vi khí hậu mây mù riêng và Vườn địa đàng Edam trong lòng hang |
| Khảo sát liên kết thủy văn ngầm (2019) | Đoàn thợ lặn Anh lặn sâu 78 mét (ước tính thông tới độ sâu 120 mét) | Phát hiện mạch ngầm nối sang hang Thung, tăng thêm khoảng 1,6 triệu mét khối thể tích |
Quy mô thể tích và cấu trúc thạch nhũ trong hang Sơn Đoòng
Nếu như động Phong Nha nổi tiếng bởi dòng sông ngầm êm đềm ở cửa ngõ di sản và động Thiên Đường gây choáng ngợp bởi vẻ đẹp lộng lẫy của hang khô, thì hang Sơn Đoòng lại mang tầm vóc vĩ đại của một kỳ quan địa chất vượt mọi giới hạn tưởng tượng của con người. Mọi cấu trúc tự nhiên bên trong lòng hang đều đạt kích thước khổng lồ.
Kích thước vòm hang khổng lồ và sông ngầm chảy xiết
Theo số liệu đo vẽ bằng công nghệ quét laser mặt cắt ngang của Hiệp hội Nghiên cứu Hang động Hoàng gia Anh, hành lang chính của hang Sơn Đoòng có chiều dài gần 9 ki-lô-mét, tại nhiều đoạn vòm trần hang vươn cao tới hơn 200 mét và chiều rộng lòng hang đạt từ 150 đến 175 mét. Với thể tích 38,5 triệu mét khối không gian rỗng dưới lòng đất, lòng hang đủ rộng để xếp vừa cả một khu phố gồm các tòa nhà cao 40 tầng tại New York hay cho phép một chiếc máy bay thân rộng Boeing 747 bay lượn thoải mái mà không chạm cánh vào hai bên vách đá.
Đáng chú ý hơn, vào tháng 04 năm 2019, nhóm chuyên gia lặn hang động người Anh (những người từng giải cứu đội bóng thiếu niên Thái Lan tại hang Tham Luang) đã thực hiện cuộc lặn khảo sát hố nước sâu dưới đáy hang Sơn Đoòng. Ở độ sâu 78 mét dưới mặt nước (và ước tính mạch ngầm còn kéo sâu tới 120 mét), các chuyên gia đã phát hiện một đường hầm ngầm dưới nước kết nối trực tiếp Sơn Đoòng với hang Thung nằm cách đó 600 mét, qua đó bổ sung thêm 1,6 triệu mét khối vào tổng dung tích của kỳ quan này. Chảy dọc theo phần đáy hành lang hang dài hàng ki-lô-mét là dòng hợp lưu của sông ngầm Rào Thương và Khe Ry với những thác nước ngầm tung bọt trắng xóa trong bóng tối, vách đá bị dòng chảy cắt xẻ tạo thành những đường vân uốn lượn mềm mại cùng hệ thống hồ nước ngầm xanh biếc.
Cột măng đá, ngọc động và Bức tường Việt Nam
Trải qua hàng triệu năm nước mưa thấm qua trần đá vôi dày hàng trăm mét, quá trình kết tủa canxi cacbonat trong không gian khổng lồ của hang Sơn Đoòng đã kiến tạo nên quần thể ngọc động và măng đá khổng lồ đạt kỷ lục thế giới. Ngay tại khu vực nửa đầu của hang gần hố sụt thứ nhất là cột măng đá mang tên "Bàn tay Chó" (Hand of Dog) vươn thẳng từ nền hang lên độ cao hơn 70 mét, cùng những cột thạch nhũ sừng sững cao tới 80 mét — được ghi nhận là những cột măng đá tự nhiên cao nhất từng được tìm thấy trong bất kỳ hang động nào trên hành tinh.
Trên các thềm đá vôi cổ (gour pools) nơi dòng nước nhỏ từ độ cao hàng trăm mét trên trần hang bắn tung tóe xuống mặt đất, các tinh thể canxi cacbonat đã kết tinh đồng tâm qua hàng vạn năm quanh những hạt cát nhỏ để tạo thành những cánh đồng "ngọc động" (cave pearls). Trong khi ngọc động ở các hang động thông thường trên thế giới chỉ nhỏ bằng hạt đậu hoặc viên bi, thì những viên ngọc động tại hang Sơn Đoòng lại có kích thước to tròn bằng quả bóng chày hoặc quả bưởi nhỏ, xếp hàng vạn viên đều tăm tắp trong các ruộng bậc thang canxit khô. Ở đoạn cuối của hành lang hang trước khi dẫn ra cửa sau là kỳ quan địa chất mang tên Bức tường Việt Nam cao 90 mét (Great Wall of Vietnam) — một bức tường thạch nhũ canxit khổng lồ chắn ngang toàn bộ lòng hang (chính bức tường đá dựng đứng này từng chặn bước đoàn thám hiểm vào tháng 04 năm 2009 và chỉ được chinh phục thành công vào năm 2010 để thông suốt toàn bộ chiều dài hang).

Hình 1 - Luồng ánh sáng mặt trời rực rỡ chiếu xuyên qua hố sụt xuống quần thể thạch nhũ khổng lồ bên trong hang Sơn Đoòng, tỉnh Quảng Trị.
Hệ sinh thái rừng nguyên sinh và hố sụt tại hang Sơn Đoòng
Điều khiến giới khoa học tự nhiên toàn cầu kinh ngạc nhất khi bước vào hang Sơn Đoòng không chỉ là kích thước đồ sộ của đá vôi, mà là sự tồn tại của một hệ thống thời tiết mây mù tự thân và cả một khu rừng nhiệt đới nguyên sinh mọc sâu hàng trăm mét dưới lòng đất. Đây là hiện tượng sinh thái – địa mạo có một không hai trên thế giới.
Cột nắng siêu thực nơi hai hố sụt Doline khổng lồ
Điểm nhấn kiến tạo vĩ đại nhất trên hành trình xuyên qua lòng hang Sơn Đoòng chính là sự xuất hiện của hai hố sụt Doline đón ánh sáng tự nhiên hình thành do sự sụp đổ của trần đá vôi cách đây khoảng 300.000 đến 500.000 năm. Hố sụt thứ nhất — được các nhà thám hiểm đặt tên là "Vọng Khủng Long" (Watch out for Dinosaurs) — có độ sâu từ miệng rừng xuống đáy hang hơn 250 mét và đường kính miệng hố rộng khoảng 140 mét. Vào những ngày nắng đẹp từ tháng Một đến tháng Ba hằng năm, khi mặt trời di chuyển qua đúng góc nghiêng của miệng hố sụt, những luồng tia nắng mặt trời khổng lồ chiếu xiên qua làn sương mù đặc quánh trong lòng hang tạo nên những cột sáng kỳ ảo soi rọi các khối thạch nhũ rêu phong và hồ nước ngầm bên dưới.
Cách hố sụt thứ nhất khoảng một ki-lô-mét về phía hạ lưu là hố sụt thứ hai mang kích thước còn vĩ đại hơn với đường kính miệng hố rộng tới 175 mét và chiều sâu thẳng đứng hơn 250 mét tính từ đỉnh núi đá vôi xuống đáy hố. Nhờ sự chênh lệch nhiệt độ và áp suất không khí giữa lòng hang mát lạnh (luôn duy trì ở mức 18 đến 22 độ C) với không khí nóng ẩm của rừng nhiệt đới bên ngoài qua hai hố sụt Doline đón ánh sáng cùng hơi nước bốc lên từ dòng sông ngầm Rào Thương và Khe Ry, bên trong lòng hang tự hình thành những đám mây trắng xóa bay lơ lửng dưới vòm trần cao 200 mét và thoát dần lên miệng hố sụt, tạo nên một tiểu khí hậu độc lập hoàn toàn với thế giới bên ngoài.
Thảm thực vật Vườn địa đàng Edam và sinh vật mù
Chính nhờ nguồn ánh sáng mặt trời dồi dào, nước mưa tự nhiên và lượng phân dơi, phân chim én tích tụ qua hàng trăm thiên niên kỷ dưới đáy hố sụt thứ hai, một khu rừng nguyên sinh rậm rạp rộng hàng héc-ta đã nảy mầm và phát triển tươi tốt ngay trong lòng hang Sơn Đoòng, được đặt tên là Vườn địa đàng Edam trong lòng hang (Garden of Edam). Khác hẳn với lớp rêu hay dương xỉ thấp bé ở hố sụt thứ nhất, khu rừng tại Vườn địa đàng Edam sở hữu những cây gỗ cao tới 30–40 mét có thân mảnh vươn thẳng lên cao để đón ánh sáng mặt trời, cùng sự hiện diện của hàng trăm loài thực vật ưa bóng râm như dương xỉ thân gỗ cổ đại, thu hải đường, môn rừng, thiên niên kiện và dây leo chằng chịt. Trên những tán cây trong lòng đất ấy là nơi sinh sống của khỉ, sóc bay, dơi ăn quả, chim én và nhiều loài chim rừng bay từ mặt đất xuống kiếm ăn.
Ngược lại, tại những phân đoạn hang tối hoàn toàn không có ánh sáng mặt trời chiếu tới, các nhà sinh vật học lại phát hiện một hệ sinh thái động vật hang động đặc hữu cực kỳ kỳ lạ. Trong các vũng nước ngầm và trên nền bùn canxit của hang Sơn Đoòng, giới khoa học đã định danh được ít nhất bảy loài sinh vật mới hoàn toàn trên thế giới gồm cá mù không mắt, tôm trong suốt, cua đá trắng, cuốn chiếu trắng, nhện mù, bọ cạp hang động và rết hang động. Toàn bộ các loài sinh vật này đều đã trải qua quá trình tiến hóa hàng triệu năm trong bóng tối tuyệt đối nên tiêu giảm hoàn toàn sắc tố da (cơ thể trắng bạch hoặc trong suốt như pha lê) và tiêu biến thị giác, thay vào đó là hệ thống râu xúc giác dài nhạy bén để định vị trong lòng đất.
Dấu ấn lịch sử vùng lõi và bảo tồn di sản hang Sơn Đoòng
Nằm ở vị trí trung tâm của khối karst Kẻ Bàng, không gian núi rừng bao quanh hang Sơn Đoòng không chỉ kết tinh giá trị địa chất toàn cầu mà còn gắn liền với đời sống văn hóa bản địa của đồng bào dân tộc thiểu số và những trang sử hào hùng trên dãy Trường Sơn.
Không gian văn hóa, lịch sử quanh khối núi Kẻ Bàng
Hành trình tiếp cận cửa hang Sơn Đoòng đi ngang qua thung lũng Rào Thương, nơi tọa lạc bản Đoòng — một bản làng biệt lập của đồng bào dân tộc Bru – Vân Kiều nằm giữa rừng nguyên sinh vùng lõi vườn quốc gia. Qua nhiều thế hệ sống hòa mình cùng đại ngàn đá vôi, cư dân Bru – Vân Kiều và người Ma Coong tại khu vực Tân Trạch, Thượng Trạch đã kiến tạo nên kho tàng văn hóa truyền thống giàu bản sắc với kiến trúc nhà sàn mộc mạc, tri thức bảo vệ nguồn nước suối ngầm như dòng suối Nước Moọc Phong Nha và đặc biệt là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia lễ hội đập trống người Ma Coong vang vọng giữa núi rừng mỗi đêm rằm tháng Giêng.
Cũng chính trên dải núi đá vôi bao bọc quanh khu vực Rào Thương – Kẻ Bàng này, trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước, các lực lượng bộ đội công binh và thanh niên xung phong đã mở những cung đường huyết mạch thuộc hệ thống tuyến đường Trường Sơn đường Hồ Chí Minh huyền thoại. Chỉ cách khu vực thung lũng dẫn vào bản Đoòng và hang Én không xa là tuyến bến phà Xuân Sơn và đường 20 Quyết Thắng cùng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Hang Tám Cô đường 20 Quyết Thắng — nơi ghi dấu tinh thần quả cảm của thế hệ trẻ Việt Nam đã hiến dâng tuổi thanh xuân giữa đại ngàn đá vôi để giữ vững mạch máu giao thông nối liền hậu phương với tiền tuyến miền Nam.
Quy chuẩn bảo tồn nghiêm ngặt kỳ quan thiên nhiên
Trước giá trị địa chất và sinh thái cực kỳ nhạy cảm của hang động tự nhiên lớn nhất thế giới, công tác quản lý và bảo tồn hang Sơn Đoòng được tỉnh Quảng Trị hợp nhất cùng Ban Quản lý Vườn quốc gia và các chuyên gia quốc tế thực hiện theo những tiêu chuẩn khắt khe bậc nhất hành tinh:
- Kiểm soát nghiêm ngặt sức tải môi trường và giới hạn số lượng người tiếp cận: Toàn bộ hoạt động khảo sát và thám hiểm nghiên cứu trong lòng hang chỉ được phép diễn ra từ tháng Một đến tháng Tám hằng năm với quy mô giới hạn nghiêm ngặt tối đa 1.000 người mỗi năm; từ tháng Chín đến hết tháng Mười Hai, hang động được đóng cửa hoàn toàn để hệ sinh thái Vườn địa đàng Edam trong lòng hang và vi khí hậu tự nhiên có thời gian tự phục hồi nguyên trạng.
- Bảo vệ tuyệt đối cấu trúc thạch nhũ triệu năm và nguồn nước ngầm: Mọi đoàn khảo sát đi qua hang Sơn Đoòng bắt buộc phải di chuyển trên một lối mòn cố định được đánh dấu bằng dây giới hạn bởi các chuyên gia thuộc Hiệp hội Nghiên cứu Hang động Hoàng gia Anh, tuyệt đối không được chạm tay vào quần thể ngọc động và măng đá khổng lồ hay Bức tường Việt Nam cao 90 mét, đồng thời áp dụng quy trình thu gom xử lý chất thải vi sinh 100 phần trăm ra khỏi rừng.
- Gắn kết bảo tồn di sản với sinh kế bền vững của cộng đồng bản địa: Mô hình thám hiểm bảo tồn có trách nhiệm do doanh nhân Nguyễn Châu Á tiên phong triển khai dưới sự giám sát của cơ quan quản lý di sản đã chuyển đổi sinh kế cho hàng trăm người dân vùng đệm từ nghề đi rừng săn bắt truyền thống sang làm đội ngũ hỗ trợ an toàn, đầu bếp, hướng dẫn viên bảo vệ rừng và phát triển nông sản dược liệu bản địa như sâm Bố Chính Quảng Bình.
Với quy mô thể tích 38,5 triệu mét khối, vẻ đẹp siêu thực của hai hố sụt Doline đón ánh sáng cùng hệ sinh thái rừng nguyên sinh độc nhất vô nhị trong lòng đất, hang Sơn Đoòng mãi mãi là niềm tự hào vĩ đại của thiên nhiên Việt Nam trên bản đồ di sản nhân loại. Để khám phá trọn vẹn hệ thống dữ liệu bách khoa về các kỳ quan hang động, di tích lịch sử và văn hóa bản địa trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang Quảng Trị NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Quảng Trị
quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Trị.
Bài liên quan
Thành cổ Quảng Trị - Khúc tráng ca bất tử bên dòng sông Thạch Hãn
Thành cổ Quảng Trị bên dòng sông Thạch Hãn lưu giữ kiến trúc phòng thủ triều Nguyễn và bản anh hùng ca 81 ngày đêm mùa hè năm 1972 bất diệt của dân tộc.
Động Thiên Đường - Hoàng cung thạch nhũ tráng lệ trong lòng đất
Động Thiên Đường vươn dài 31,4 km giữa khối núi đá vôi cổ Phong Nha - Kẻ Bàng với muôn vàn nhũ đá lộng lẫy như một hoàng cung kỳ vĩ dưới lòng đất.
Động Phong Nha - Đệ nhất kỳ quan sông ngầm và thạch nhũ đá vôi
Động Phong Nha trải dài 7.729 mét dọc dòng sông Son xanh biếc, nổi tiếng với bảy cái nhất về sông ngầm, bãi cát ngầm và quần thể thạch nhũ đá vôi kỳ ảo.



