Bỏ qua đến nội dung

Động Thiên Đường - Hoàng cung thạch nhũ tráng lệ trong lòng đất

Ẩn sâu trong phân khu phục hồi sinh thái thuộc khối núi đá vôi cổ Kẻ Bàng ở độ cao 360 mét so với mực nước biển, động Thiên Đường được Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh vinh danh là hang động khô dài nhất châu Á. Vòm hang khổng lồ cùng rừng cột thạch nhũ trắng ngần kết tinh qua hàng triệu năm đã biến nơi đây thành kiệt tác địa mạo hiếm có của thế giới.

NSSC Quảng TrịĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh rừng cột thạch nhũ và măng đá lộng lẫy bên trong lòng động Thiên Đường

Giữa đại ngàn nguyên sinh biên giới phía tây dãy Trường Sơn, những dãy núi karst có niên đại kiến tạo khoảng 400 triệu năm đã âm thầm nuôi dưỡng một thế giới ngầm tráng lệ tách biệt hoàn toàn với ánh sáng mặt trời. Bước qua cửa hang nhỏ hẹp nằm khuất dưới tán rừng già xã Sơn Trạch, không gian động Thiên Đường đột ngột mở rộng thành những đại sảnh vòm đá cao vút, nơi từng giọt nước giàu canxi cacbonat kiên nhẫn chạm khắc nên muôn hình vạn trạng măng đá kỳ ảo.

Kiến tạo địa chất và hành trình phát hiện động Thiên Đường

Nằm ẩn mình sâu trong phân khu phục hồi sinh thái thuộc vùng lõi của Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng, động Thiên Đường là minh chứng sống động cho lịch sử tiến hóa địa chất lâu dài của khu vực Bắc Trung Bộ. Quá trình vận động kiến tạo vỏ Trái Đất kết hợp cùng dòng chảy ngầm cổ đại đã tạo tác nên một hệ thống hang động khô đồ sộ nằm trên lưng chừng núi đá vôi biên giới Việt – Lào.

Quá trình karst hóa khối núi đá vôi Kẻ Bàng

Xét về vị trí địa lý, cửa động Thiên Đường tọa lạc ở độ cao 360 mét so với mực nước biển, cách cột mốc Km 16 trên tuyến đường Trường Sơn đường Hồ Chí Minh huyền thoại khoảng 4 ki-lô-mét. Lòng hang phát triển bên trong khối núi đá vôi Kẻ Bàng có tuổi địa chất từ kỷ Devon đến kỷ Carbon – Permi (khoảng 350 đến 400 triệu năm trước). Đây là khu vực karst cổ nhất châu Á, nơi nước mưa hòa tan khí cacbonic thấm qua các khe nứt đá vôi tinh khiết, ăn mòn dần lớp trầm tích biển cổ để khoét rỗng lòng núi.

Điểm khác biệt về thủy văn địa chất giữa động Thiên Đường và động Phong Nha nằm ở giai đoạn tiến hóa của dòng sông ngầm. Nếu Phong Nha là hang nước đang hoạt động với sông Son chảy xuyên lòng núi, thì Thiên Đường là hang khô hoàn toàn ở tầng vòm cao. Sự nâng lên mạnh mẽ của khối núi đá vôi Kẻ Bàng đã hạ thấp mực nước ngầm xuống tầng đá sâu phía dưới, để lại hành lang hang cổ khô ráo. Dòng nước ngầm rút xuống tầng thấp đã trồi lên tại chân núi, nuôi dưỡng làn nước xanh ngọc tại thắng cảnh suối Nước Moọc Phong Nha gần đó.

Nhờ sự rút cạn của sông ngầm cổ đại, không gian rỗng trong lòng núi bước vào giai đoạn bồi tụ thạch nhũ thứ sinh rực rỡ. Các giọt nước giàu canxi cacbonat nhỏ xuống từ trần hang kết tinh liên tục trong môi trường tĩnh lặng, giúp nhũ đá trong động Thiên Đường sở hữu sắc trắng ngà tinh khiết và ánh thạch anh lấp lánh.

Dấu chân Hồ Khanh và đoàn thám hiểm Hoàng gia Anh

Suốt hàng thiên niên kỷ, cửa hang dẫn vào thế giới thạch nhũ này ẩn khuất dưới tán cây cổ thụ và vách đá tai mèo trên đỉnh núi. Bước ngoặt mở ra vào năm 2005, khi người phát hiện Hồ Khanh — một người dân bản địa tại thôn Phong Nha, xã Sơn Trạch — trong một chuyến đi rừng đã tình cờ tìm thấy hố sụt nhỏ nằm khuất sau vách đá. Khi lại gần miệng hố chỉ rộng vừa đủ một người lách qua, ông cảm nhận được luồng gió mát lạnh thổi ngược từ lòng núi lên kèm theo tiếng vọng sâu thẳm.

Thông tin từ người phát hiện Hồ Khanh (người năm 2009 cũng dẫn đường tìm ra kỳ quan hang Sơn Đoòng lớn nhất thế giới) lập tức được chuyển tới các chuyên gia thuộc Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh (BCRA) do ông Howard Limbert dẫn đầu. Từ năm 2005 đến năm 2010, đoàn chuyên gia Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh đã dùng thiết bị laser lập bản đồ ba chiều toàn bộ lòng hang. Trước vẻ đẹp siêu thực tựa chốn bồng lai của các đại sảnh thạch nhũ, đoàn khoa học Anh quốc đã đặt tên cho hang động là Thiên Đường (Paradise Cave).

Kết quả công bố khoa học xác nhận tổng chiều dài khảo sát của động Thiên Đường lên tới 31,4 ki-lô-mét — gấp gần bốn lần chiều dài động Phong Nha. Với chiều dài kỷ lục cùng cấu trúc vòm hang liền mạch xuyên lòng núi đá vôi, danh thắng tại tỉnh Quảng Trị hợp nhất đã được ghi nhận là hang động khô dài nhất châu Á, đóng góp quan trọng vào giá trị ngoại hạng toàn cầu của di sản Phong Nha - Kẻ Bàng.

Cấu trúc hình thái và hệ thống thạch nhũ động Thiên Đường

Khác với nhiều hang động karst thường có cửa hang rộng lớn nhưng thu hẹp dần khi đi sâu vào lòng núi, động Thiên Đường mang cấu trúc hình thái giống như một chiếc bình hồ lô khổng lồ nằm ngang. Sự tương phản đột ngột giữa lối vào nhỏ hẹp bên sườn núi và những đại sảnh vòm cao hàng chục mét bên trong đã tạo nên một hệ vi khí hậu tự nhiên vô cùng độc đáo.

Quy mô vòm hang và vi khí hậu lòng núi

Khi đặt chân tới cửa động Thiên Đường ở độ cao 360 mét trên sườn khối núi đá vôi Kẻ Bàng, ấn tượng đầu tiên là vòm đá thấp chỉ cao hơn 1 mét và rộng chừng 1,5 mét, dẫn xuống dốc đá tự nhiên dài 15 mét. Thế nhưng ngay sau cổ chai địa chất hẹp ấy, lòng núi bất ngờ mở toang thành đại sảnh ngầm mênh mông với nền hang bằng phẳng cấu tạo từ đất sét cổ và canxi kết tủa. Theo số liệu của Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh, chiều rộng lòng hang dao động từ 30 đến 100 mét, nơi rộng nhất đạt 150 mét; chiều cao vòm trần từ 60 đến 80 mét, có nơi chạm ngưỡng 100 mét.

Nhờ cấu trúc cửa hang cực nhỏ ngăn cản bức xạ nhiệt mặt trời và gió Lào khô nóng từ bên ngoài, kết hợp lớp vỏ đá vôi dày hàng trăm mét phía trên, không gian bên trong hang động khô dài nhất châu Á duy trì chế độ nhiệt động lực học ổn định. Suốt bốn mùa, nhiệt độ trong lòng động luôn giữ ở mức mát lạnh từ 18 đến 21 độ C cùng độ ẩm cân bằng từ 80 đến 85 phần trăm.

Tiêu chí địa mạo và thông số khoa họcSố liệu đo đạc và đặc điểm ghi nhận thực tếÝ nghĩa kỷ lục và giá trị di sản tự nhiên
Vị trí địa lý và phân khu quản lýPhân khu phục hồi sinh thái, xã Sơn Trạch (cách nhánh tây Trường Sơn 4 km)Thuộc vùng lõi Di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng
Niên đại kiến tạo địa chấtKhoảng 350 – 400 triệu năm (kỷ Devon đến Carbon – Permi đại Cổ sinh)Phát triển trong khối núi đá vôi Kẻ Bàng cổ nhất khu vực châu Á
Lịch sử phát hiện và khảo sátPhát hiện năm 2005 bởi người phát hiện Hồ Khanh; BCRA khảo sát 2005 – 2010Công bố bản đồ 3D chuẩn quốc tế bởi Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh
Tổng chiều dài và kích thước vòmDài 31,4 km; rộng từ 30 – 150 m; vòm trần cao từ 60 – 100 mXác lập kỷ lục là hang động khô dài nhất châu Á
Nhiệt độ vi khí hậu trong lòng hangDuy trì ổn định từ 18 – 21 độ C quanh năm, độ ẩm 80 – 85%Cửa hang nhỏ dạng cổ bình giữ nhiệt độ mát lạnh tách biệt với bên ngoài
Các phân khu thạch nhũ tiêu biểuCung Thiên Đình, cung Giao Trì, cung Quảng Hàn, Tháp Liên Hoa, Tháp Chỉ ThiênQuy tụ đủ mọi hình thái nhũ đá, măng đá, cột đá, rèm đá, ruộng bậc thang canxi
Điểm nhấn địa mạo ở chiều sâu 7 kmHố sụt Giếng Trời động Thiên Đường và hệ thống suối ngầm cạnLuồng sáng mặt trời chiếu thẳng từ đỉnh núi đá vôi xuống đáy hang sâu
Công trình bảo tồn nền hangCầu gỗ thiết kế nổi dài hơn 1.000 m nâng đỡ trên trụ điểm chịu lựcKỷ lục đường cầu gỗ xuyên hang động dài nhất Việt Nam bảo vệ trầm tích nền

Cơ chế kết tinh măng đá và nhũ đá đa hình thái

Sự vĩ đại của động Thiên Đường còn nằm ở mật độ và sự đa dạng của hệ thống trầm tích hóa học thứ sinh (speleothems). Trong hàng triệu năm, từng giọt nước thấm qua mái đá vôi dày mang theo dung dịch canxi bicacbonat hòa tan. Khi tiếp xúc với không khí trong vòm hang, quá trình giải phóng khí cacbonic làm kết tủa các tinh thể canxi cacbonat theo hai chiều: từ trần hang rủ xuống tạo thành chuông đá, nhũ đá (stalactites) và từ nền hang vươn lên tạo thành măng đá (stalagmites).

Qua hàng vạn năm bồi đắp, nhiều nhũ đá trên trần và măng đá dưới nền đã chạm vào nhau, hợp nhất thành những cột trụ đá đường kính từ 5 đến 10 mét chống đỡ mái vòm, xen kẽ các bức rèm đá xuyên sáng, ngọc động và hệ thống gờ đập canxi xếp tầng như ruộng bậc thang.

Hệ thống thạch nhũ và cầu gỗ bên trong không gian động Thiên Đường
Hệ thống thạch nhũ và cầu gỗ bên trong không gian động Thiên Đường

Hình 1 - Rừng cột thạch nhũ kỳ vĩ và hệ thống hành lang cầu gỗ bảo tồn bên trong lòng động Thiên Đường thuộc Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.

Các phân khu cảnh quan tuyệt mỹ bên trong động Thiên Đường

Dựa trên cấu trúc ngăn cách tự nhiên của các vách đá vôi và quần thể cột thạch nhũ khổng lồ, lòng động Thiên Đường được phân chia thành nhiều cung điện ngầm nối tiếp nhau. Mỗi đại sảnh mở ra một bố cục kiến trúc thạch nhũ hoàn toàn khác biệt, gợi liên tưởng đến những biểu tượng văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam.

Cung Giao Trì, cung Quảng Hàn và quần thể Tháp Liên Hoa

Sau khi bước qua sườn dốc cửa hang thuộc cung Thiên Đình, không gian mở rộng sang phân khu cung Giao Trì với mặt nền bằng phẳng như quảng trường ngầm. Điểm nhấn của cung Giao Trì là hệ thống hồ nước cạn viền gờ đá canxi xếp lớp cùng những khối măng đá tròn đầy. Xung quanh đại sảnh, tạo hóa đã điêu khắc nên những hình khối thạch nhũ sống động như khối nhũ mang dáng hình Nhà Rông Tây Nguyên với mái cao vút khỏe khoắn, tượng Phật Bà Quan Âm hiền từ, chim Phượng Hoàng xòe cánh và kỳ lân uy nghi.

Tiến sâu hơn qua những hành lang cột đá đồ sộ là không gian cung Quảng Hàn — đại sảnh hội tụ vẻ đẹp lộng lẫy bậc nhất của hang động khô dài nhất châu Á. Tại cung Quảng Hàn, hàng trăm dải thạch nhũ mịn màng buông rủ từ vòm trần cao 60 mét xuống như bức rèm châu ngọc khổng lồ; bề mặt nhũ đá vẫn ẩm ướt bởi những giọt nước tinh khiết đang tiếp tục kết tinh, khiến khối đá phát sáng lấp lánh như phủ lớp bụi bạc và thạch anh trắng.

Tâm điểm tiếp theo là quần thể Tháp Liên Hoa (cung Quần Tiên hội tụ). Đây là khối măng đá đa tầng có kết cấu kỳ lạ: từ chân đế vững chãi, dòng nước nhỏ giọt từ độ cao hàng chục mét bắn tung tóe ra xung quanh đã bồi đắp nên hàng trăm cánh đá xếp chồng theo hình xoắn ốc, vừa giống đóa hoa sen trắng khổng lồ đang mãn khai giữa lòng đất, vừa gợi nhớ những tầng tháp cổ kính. Xung quanh Tháp Liên Hoa, dưới góc nhìn đa chiều, người quan sát bắt gặp hình dáng các vị tiên ông đàm đạo hay những thửa ruộng bậc thang canxi uốn lượn.

Cột trụ đá Tháp Chỉ Thiên và luồng sáng Giếng Trời

Qua khu vực Tháp Liên Hoa, hành lang dẫn tới đại sảnh nơi sừng sững cột thạch nhũ Tháp Chỉ Thiên vươn thẳng từ nền hang lên sát vòm trần, bao quanh là các vách nhũ đá mang dáng dấp tháp Chăm Pa cổ kính.

Nếu 1.000 mét đầu tiên của động Thiên Đường là thế giới đại sảnh thạch nhũ khô ráo, thì hành trình khảo sát chuyên sâu tới ki-lô-mét thứ 7 lại phơi bày vẻ đẹp nguyên sơ của địa chất ngầm. Vượt qua những suối ngầm cạn phủ cát mịn và vòm hang tối tuyệt đối nơi có các loài cá mù, tôm trong suốt sinh sống, lòng động dẫn tới phân khu Giếng Trời động Thiên Đường. Do quá trình sập đổ trần đá vôi từ hàng vạn năm trước, một hố sụt tự nhiên thông thẳng từ đỉnh núi rừng nguyên sinh xuống tận đáy hang sâu đã được hình thành.

Vào khoảng giữa trưa những ngày nắng đẹp, cột ánh sáng mặt trời xuyên qua tán rừng trên đỉnh khối núi đá vôi Kẻ Bàng chiếu thẳng xuống lòng Giếng Trời động Thiên Đường, rọi sáng thảm dương xỉ cổ đại dưới đáy hang và nuôi dưỡng hệ sinh thái đặc hữu.

Giá trị di sản tự nhiên và bảo tồn động Thiên Đường

Không chỉ là một bảo tàng địa chất lưu giữ lịch sử 400 triệu năm của vỏ Trái Đất, động Thiên Đường còn nằm ở tâm điểm của vùng không gian lịch sử đường Trường Sơn hào hùng và bản sắc văn hóa lâu đời của các tộc người bản địa. Công tác bảo tồn nguyên trạng hệ sinh thái trong và ngoài hang động luôn được đặt lên hàng đầu theo đúng tiêu chuẩn nghiêm ngặt của UNESCO.

Cầu gỗ bảo vệ nền hang và hệ sinh thái

Để phục vụ nghiên cứu khoa học và chiêm ngưỡng vẻ đẹp địa chất mà không làm tổn hại đến lớp trầm tích nền hang cùng các hồ canxi mỏng manh, hệ thống cầu gỗ dài hơn 1.000 mét đã được thiết kế nổi hoàn toàn phía trên nền động Thiên Đường. Kết cấu cầu sử dụng gỗ tự nhiên chịu ẩm, nâng đỡ bởi các trụ điểm hạn chế tối đa tiếp xúc mặt đất. Công trình xác lập kỷ lục đường cầu gỗ xuyên lòng hang động dài nhất Việt Nam, kết hợp đèn LED công suất thấp nhằm ngăn chặn rêu tảo phát triển trên bề mặt thạch nhũ.

Bên ngoài cửa hang, sườn núi bao quanh động Thiên Đường thuộc phân khu phục hồi sinh thái là nơi cư trú của hệ động thực vật rừng trên núi đá vôi phong phú:

  • Quần xã thực vật đặc hữu trên núi đá vôi Kẻ Bàng: Nơi sinh trưởng của quần thể bách xanh đá cổ thụ trên 500 năm tuổi bám chặt vách đá dựng đứng, cùng gỗ nghiến, trai lý, lan hài đốm và hệ dược liệu bản địa cùng họ hàng tự nhiên với giống sâm Bố Chính Quảng Bình trứ danh.
  • Khu hệ linh trưởng và động vật hoang dã quý hiếm: Các vách núi đá vôi quanh cửa động là sinh cảnh quan trọng của loài voọc Hà Tĩnh, chà vá chân nâu, vượn đen má trắng, sơn dương và nhiều loài chim rừng quý hiếm trong Sách Đỏ.
  • Khu hệ sinh vật hang động đặc hữu (Troglobites): Trong các tầng hang sâu tối hoàn toàn đến khu vực Giếng Trời động Thiên Đường, các nhà sinh học đã ghi nhận nhiều loài bọ cạp hang, nhện hang và cá hang mù thích nghi với môi trường không ánh sáng.
  • Mô hình quản trị bảo tồn hang động bền vững: Sự phối hợp giữa Ban quản lý Vườn quốc gia, các chuyên gia Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh và những nhà tiên phong du lịch bảo tồn như doanh nhân Nguyễn Châu Á đã thiết lập quy chuẩn bảo vệ nghiêm ngặt lớp màng nước kết tinh trên nhũ đá.

Không gian di sản đường Trường Sơn và bản sắc Ma Coong

Hành trình tiếp cận động Thiên Đường còn đi qua không gian lịch sử thiêng liêng của dân tộc. Tuyến đường dẫn lên chân núi Kẻ Bàng xuất phát từ di tích bến phà Xuân Sơn và đường 20 Quyết Thắng bên dòng sông Son, nối vào nhánh tây Trường Sơn. Cách lối rẽ vào động tại ngầm Trạ Ang không xa là di tích quốc gia đặc biệt Hang Tám Cô đường 20 Quyết Thắng ghi dấu sự hy sinh bất tử của các thanh niên xung phong và chiến sĩ năm 1972. Những cánh rừng đá vôi nơi đây từng in đậm dấu ấn chỉ huy chiến lược của Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Trung tướng Đồng Sĩ Nguyên — vị Tư lệnh huyền thoại của bộ đội Trường Sơn.

Vùng núi quanh động Thiên Đường lên xã Thượng Trạch còn là không gian sinh tồn của đồng bào Chứt và người Ma Coong với lễ hội đập trống người Ma Coong tổ chức đêm rằm tháng Giêng, kết nối cùng văn hóa ẩm thực ven sông Son qua món cháo canh Quảng Bình truyền thống.

Trải qua 400 triệu năm kiến tạo âm thầm trong lòng đất mẹ, động Thiên Đường xứng đáng là một hoàng cung thạch nhũ tráng lệ bậc nhất hành tinh, nơi hội tụ vẻ đẹp kỳ diệu của địa chất tự nhiên, đa dạng sinh học rừng nhiệt đới và chiều sâu lịch sử hào hùng của dải đất miền Trung. Để tìm hiểu toàn diện hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa về các kỳ quan hang động thế giới, di tích lịch sử quốc gia đặc biệt và kho tàng văn hóa bản địa, độc giả có thể truy cập chuyên trang Quảng Trị NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Trị

quangtri.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Trị.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Trị.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất